Thí nghiệm kẹo marshmallow là loạt nghiên cứu do Walter Mischel thực hiện ở trường mẫu giáo Bing thuộc Đại học Stanford từ cuối thập niên 1960: trẻ được chọn ăn một chiếc kẹo ngay, hoặc chờ khoảng 15 phút để được hai chiếc. Các nghiên cứu theo dõi về sau cho thấy trẻ chờ được lâu hơn có kết quả học tập tốt hơn khi lớn. Nhưng năm 2018, một nghiên cứu tái lập với mẫu lớn và đa dạng hơn cho thấy mối liên hệ nhỏ hơn nhiều, và phần lớn được giải thích bởi hoàn cảnh gia đình. Câu chuyện về chiếc kẹo vì vậy phức tạp hơn lời kể phổ biến.
Thí nghiệm gốc diễn ra thế nào
Mischel và các cộng sự, trong đó có Ebbe Ebbesen, tiến hành nhiều biến thể từ khoảng 1968 tới đầu thập niên 1970 với khoảng 550 trẻ từ 4 tới 6 tuổi. Phần thưởng không chỉ là marshmallow mà có khi là bánh quy, bánh quy xoắn — tuỳ trẻ chọn món mình thích. Trẻ ngồi một mình trong phòng, có một chiếc chuông: rung chuông thì người lớn quay lại và trẻ được ăn phần nhỏ; chờ tới khi người lớn tự quay lại thì được phần lớn hơn.
Mục đích ban đầu của Mischel không phải dự đoán tương lai trẻ, mà là tìm hiểu trẻ dùng chiến lược nào để chờ. Những phát hiện về chiến lược thật ra là phần giá trị nhất (xem phần dưới).
Những nghiên cứu theo dõi gây tiếng vang
Nhiều năm sau, Mischel tình cờ hỏi con gái mình — học cùng trường Bing — về bạn bè, và nảy ra ý gửi bảng hỏi cho phụ huynh các trẻ đã tham gia. Các bài báo năm 1988 và 1990 (Shoda, Mischel và Peake) báo cáo: trẻ chờ lâu hơn ở tuổi mẫu giáo, khi tới tuổi thiếu niên, được cha mẹ đánh giá là có năng lực hơn và có điểm thi SAT cao hơn.
Cần lưu ý: số trẻ trong các phân tích theo dõi nhỏ hơn nhiều so với tổng số trẻ ban đầu (khoảng vài chục tới trăm em có dữ liệu SAT), và hầu hết là con em gia đình gắn với Đại học Stanford — một nhóm đặc biệt.
Nghiên cứu tái lập năm 2018
Tyler Watts, Greg Duncan và Haonan Quan công bố trên tạp chí Psychological Science năm 2018 một nghiên cứu dùng dữ liệu của hơn 900 trẻ trong một dự án quốc gia ở Mỹ, đa dạng hơn về chủng tộc, thu nhập, học vấn của mẹ. Kết quả:
| Điểm so sánh | Nghiên cứu gốc | Tái lập 2018 |
|---|---|---|
| Mẫu | Nhỏ, chủ yếu con gia đình Stanford | Hơn 900 trẻ, đa dạng hơn |
| Liên hệ giữa thời gian chờ và thành tích tuổi 15 | Khá mạnh | Chỉ khoảng một nửa so với bản gốc |
| Sau khi tính hoàn cảnh gia đình, khả năng nhận thức sớm | Không được kiểm soát nhiều | Mối liên hệ giảm thêm khoảng hai phần ba, gần như không đáng kể |
Ý nghĩa: khả năng chờ của trẻ phần lớn phản ánh hoàn cảnh và năng lực chung, không phải một "phẩm chất tự chủ" riêng quyết định tương lai.
Hoàn cảnh ảnh hưởng tới lựa chọn chờ
Năm 2013, Celeste Kidd, Holly Palmeri và Richard Aslin (Đại học Rochester) thêm một bước trước thí nghiệm: người lớn hứa mang bút màu đẹp tới cho trẻ, rồi hoặc giữ lời, hoặc thất hứa. Sau đó làm thí nghiệm kẹo. Trẻ ở nhóm được giữ lời chờ trung bình khoảng 12 phút; trẻ ở nhóm bị thất hứa chờ khoảng 3 phút.
Kết luận: chờ hay không còn là quyết định hợp lý dựa trên việc môi trường có đáng tin không. Một đứa trẻ quen với lời hứa không được giữ, hay với cảnh đồ ăn dễ bị người khác lấy mất, có lý do chính đáng để ăn ngay.
Phần giá trị nhất: các chiến lược chờ
Trong sách The Marshmallow Test (2014), Mischel nhấn mạnh rằng điều thú vị nhất là trẻ chờ bằng cách nào:
- Đánh lạc hướng: trẻ hát, nói chuyện một mình, nhìn đi chỗ khác, lấy tay che mắt.
- Che phần thưởng: khi kẹo được đậy lại, trẻ chờ lâu hơn hẳn so với khi kẹo bày trước mặt.
- Nghĩ "lạnh": được gợi ý tưởng tượng kẹo marshmallow như "đám mây bông tròn" thay vì "ngọt, mềm, ngon", trẻ chờ lâu hơn. Tưởng tượng chiếc kẹo thật là "một bức ảnh có khung" cũng giúp.
- Nghĩ "nóng" làm hỏng: tập trung vào vị ngon khiến trẻ khó chờ.
Những chiến lược này đều học được và áp dụng được cho người lớn — đây là điểm khiến thí nghiệm vẫn còn giá trị dù phần dự đoán tương lai bị nghi ngờ.
Bài học đúng từ chiếc kẹo
- Đừng dùng thí nghiệm này để "chấm điểm" trẻ. Một lần chờ ở tuổi bốn không quyết định tương lai.
- Xây môi trường đáng tin. Giữ lời hứa với trẻ là một cách dạy trẻ chờ đợi.
- Dạy chiến lược, không chỉ đòi ý chí. Che cám dỗ, đánh lạc hướng, nghĩ "lạnh".
- Đọc nghiên cứu nổi tiếng một cách thận trọng. Thí nghiệm này là ví dụ điển hình của khủng hoảng tái lập trong tâm lý học.
Thí nghiệm này lan ra văn hoá đại chúng
Thí nghiệm kẹo xuất hiện trong vô số bài nói, sách kỹ năng, video thử thách cha mẹ quay con mình. Phần lớn các phiên bản phổ thông kể rằng "trẻ chờ được sẽ thành công hơn" mà không nhắc tới nghiên cứu năm 2018 hay của Kidd. Khi gặp câu chuyện này, hãy nhớ phiên bản đầy đủ.
Làm gì từ hôm nay
- Lần tới khi gặp cám dỗ (đồ ăn, điện thoại), thử chiến lược của trẻ: che nó lại, đặt khuất tầm mắt, nghĩ về nó một cách "lạnh".
- Nếu bạn là cha mẹ: chú ý giữ những lời hứa nhỏ với con.
- Đọc thêm: The Marshmallow Test (Walter Mischel, 2014); bài báo của Watts, Duncan và Quan (2018) và của Kidd và cộng sự (2013), đều có tóm tắt dễ hiểu trên báo khoa học phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm kẹo marshmallow là gì?
Là loạt nghiên cứu của Walter Mischel ở Đại học Stanford từ cuối thập niên 1960. Trẻ mẫu giáo được chọn ăn một chiếc kẹo ngay hoặc chờ khoảng 15 phút để được hai chiếc. Mục tiêu ban đầu là tìm hiểu trẻ dùng chiến lược gì để chờ.
Trẻ chờ được kẹo có thành công hơn không?
Các nghiên cứu theo dõi năm 1988 và 1990 thấy có liên hệ với điểm thi tuổi thiếu niên. Nhưng nghiên cứu tái lập năm 2018 với hơn 900 trẻ cho thấy liên hệ nhỏ hơn nhiều và gần như biến mất khi tính tới hoàn cảnh gia đình.
Vì sao có trẻ không chờ được?
Ngoài tính cách, hoàn cảnh đóng vai trò lớn. Nghiên cứu năm 2013 của Celeste Kidd cho thấy trẻ từng bị người lớn thất hứa chờ trung bình khoảng 3 phút, còn trẻ được giữ lời chờ khoảng 12 phút. Không chờ có thể là lựa chọn hợp lý khi môi trường không đáng tin.
Làm sao dạy trẻ biết chờ đợi?
Giữ lời hứa với trẻ để trẻ tin rằng chờ là đáng. Dạy trẻ các chiến lược như che món mình thèm, làm việc khác để đánh lạc hướng, hay tưởng tượng món đó theo cách khác đi. Đừng dùng một lần thử để đánh giá con.
Thí nghiệm marshmallow có bị bác bỏ không?
Không hẳn bị bác bỏ. Phần về chiến lược chờ vẫn có giá trị. Phần khẳng định khả năng chờ dự đoán mạnh thành công sau này thì bị nghi ngờ nhiều sau các nghiên cứu tái lập, và đây là ví dụ tiêu biểu của khủng hoảng tái lập trong tâm lý học.