Một ham muốn trở thành nghiện khi ta tiếp tục làm điều đó dù nó đang gây hại rõ ràng, dù đã nhiều lần muốn dừng mà không dừng được, và khi nó chiếm dần chỗ của những điều quan trọng khác trong đời. Nghiện không phải chuyện yếu đuối hay thiếu đạo đức; y học hiện đại coi đó là một tình trạng sức khoẻ có thể điều trị. Bài này chỉ đưa kiến thức phổ thông để nhận ra dấu hiệu và biết tìm giúp đỡ ở đâu — không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.
Thói quen, đam mê và nghiện khác nhau thế nào
| Thói quen | Đam mê lành mạnh | Nghiện | |
|---|---|---|---|
| Kiểm soát | Dừng được khi cần | Dừng được, dù tiếc | Muốn dừng nhưng nhiều lần không dừng được |
| Tác động | Trung tính hoặc có ích | Làm cuộc sống phong phú hơn | Gây hại cho sức khoẻ, học tập, quan hệ, tiền bạc |
| Vị trí trong đời | Một phần nhỏ | Song song với việc khác | Chiếm dần chỗ của mọi việc khác |
| Khi không được làm | Hơi khó chịu | Thấy nhớ | Bồn chồn, cáu gắt, khó chịu dữ dội |
Nhà tâm lý Robert Vallerand phân biệt "đam mê hài hoà" (ta chủ động, nó hoà với các phần khác của đời) và "đam mê ám ảnh" (nó kiểm soát ta). Đam mê ám ảnh chưa chắc là nghiện, nhưng là dấu hiệu nên chú ý.
Các dấu hiệu chung
Các nhà chuyên môn thường dùng những dấu hiệu sau để nhận diện (gọn lại từ các tiêu chí trong sách phân loại bệnh quốc tế như ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới và DSM-5 của Hội Tâm thần học Mỹ):
- Mất kiểm soát: làm nhiều hơn, lâu hơn dự định; nhiều lần cố bớt mà không được.
- Ưu tiên ngày càng cao: bỏ dần sở thích, bạn bè, trách nhiệm để dành cho nó.
- Tiếp tục dù có hại: biết rõ nó gây hại mà vẫn làm.
- Thèm muốn dữ dội: nghĩ về nó liên tục.
- Cần nhiều hơn mới đủ: (với chất gây nghiện gọi là dung nạp).
- Khó chịu khi dừng: bồn chồn, cáu gắt, mất ngủ.
- Giấu giếm, nói dối người thân về mức độ.
Có một hai dấu hiệu chưa chắc là nghiện. Nhưng nếu nhiều dấu hiệu kéo dài nhiều tháng, đó là lúc cần tìm chuyên gia.
Những dạng nghiện đã được công nhận
- Nghiện chất: rượu bia, thuốc lá, ma tuý và một số thuốc. Đây là nhóm được nghiên cứu lâu nhất.
- Nghiện hành vi được công nhận chính thức: rối loạn cờ bạc (có trong cả DSM-5 và ICD-11), và rối loạn chơi trên thiết bị điện tử (được WHO đưa vào ICD-11, có hiệu lực từ năm 2022).
- Đang nghiên cứu: sử dụng mạng xã hội có vấn đề, mua sắm cưỡng chế. Giới chuyên môn còn tranh luận có nên xếp chúng là "nghiện" hay không, nhưng đều đồng ý chúng có thể gây khổ sở thật sự và cần hỗ trợ.
Vì sao không chỉ là chuyện ý chí
Thuyết "nhạy cảm hoá động lực" của Terry Robinson và Kent Berridge (1993) cho rằng trong nghiện, hệ "muốn" của não trở nên quá nhạy với các dấu hiệu liên quan, trong khi niềm vui thật có khi giảm dần. Người nghiện có thể muốn dữ dội một thứ mình không còn thích mấy. Ngoài ra, yếu tố di truyền, môi trường, căng thẳng, sang chấn, các vấn đề sức khoẻ tâm thần khác đều góp phần.
Vì vậy, chê trách hay xấu hổ thường không giúp được. Xấu hổ khiến người ta giấu giếm và ngại tìm giúp đỡ.
Tuổi thiếu niên: giai đoạn nhạy cảm
Não bộ con người tiếp tục phát triển tới khoảng giữa tuổi 20, trong đó vùng vỏ não trước trán — liên quan lập kế hoạch, kiềm chế — phát triển muộn hơn hệ phần thưởng. Đây là lý do thanh thiếu niên dễ bị cuốn vào hành vi tìm cảm giác mạnh. Theo nhiều cơ quan y tế, bắt đầu sử dụng rượu, thuốc lá càng sớm càng làm tăng nguy cơ phụ thuộc về sau. Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia ở Việt Nam cấm bán rượu bia cho người dưới 18 tuổi.
Khi bạn lo cho chính mình
- Ghi lại trong hai tuần: làm khi nào, bao lâu, cảm xúc trước và sau.
- Thử dừng hẳn hoặc giảm rõ trong một khoảng thời gian, xem có làm được không.
- Nói với một người tin cậy: bố mẹ, thầy cô, bạn thân.
- Gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý. Với nghiện chất, đừng tự cai đột ngột một số chất (như rượu ở người uống nhiều lâu năm) vì có thể nguy hiểm — cần có hướng dẫn y tế.
Khi bạn lo cho người thân
- Chọn lúc bình tĩnh để nói, dùng câu "mình lo cho bạn" thay vì buộc tội.
- Nói về những điều cụ thể bạn quan sát được.
- Không che giấu hậu quả thay họ, nhưng vẫn thể hiện sự quan tâm.
- Tìm hiểu nơi hỗ trợ và cùng họ đi.
- Chăm sóc cả bản thân bạn — người nhà của người nghiện cũng chịu căng thẳng lớn.
Tìm giúp đỡ ở đâu
Ở Việt Nam, có thể bắt đầu từ bác sĩ đa khoa, khoa tâm thần hoặc khoa sức khoẻ tâm thần của các bệnh viện tuyến tỉnh, trung ương; phòng tham vấn tâm lý học đường ở trường; các đường dây tư vấn sức khoẻ tâm thần và đường dây hỗ trợ trẻ em quốc gia (số 111, miễn phí). Trong tình huống khẩn cấp đe doạ tính mạng, gọi cấp cứu 115.
Làm gì từ hôm nay
- Nghĩ về một ham muốn bạn thấy khó kiểm soát. Đối chiếu với bảng và danh sách dấu hiệu ở trên một cách trung thực.
- Nếu thấy lo, nói với một người bạn tin cậy trong tuần này.
- Lưu số đường dây hỗ trợ vào điện thoại.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình bị nghiện?
Dấu hiệu chính gồm muốn dừng mà nhiều lần không dừng được, tiếp tục dù biết có hại, bỏ dần sở thích và trách nhiệm khác, thèm muốn dữ dội và khó chịu khi dừng. Nếu nhiều dấu hiệu kéo dài nhiều tháng, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Nghiện có phải do thiếu ý chí không?
Không. Y học coi nghiện là một tình trạng sức khoẻ, liên quan tới thay đổi trong hệ phần thưởng của não, di truyền, môi trường, căng thẳng và các vấn đề tâm lý khác. Chê trách thường khiến người nghiện giấu giếm và ngại tìm giúp đỡ.
Những loại nghiện hành vi nào được công nhận?
Rối loạn cờ bạc được công nhận trong cả DSM-5 và ICD-11. Rối loạn chơi trên thiết bị điện tử được Tổ chức Y tế Thế giới đưa vào ICD-11, có hiệu lực từ năm 2022. Các dạng khác như dùng mạng xã hội có vấn đề vẫn đang được nghiên cứu.
Đam mê và nghiện khác nhau thế nào?
Đam mê lành mạnh làm đời phong phú hơn và ta vẫn kiểm soát được, còn nghiện gây hại và chiếm dần chỗ của mọi việc khác. Nhà tâm lý Robert Vallerand phân biệt đam mê hài hoà với đam mê ám ảnh, loại sau là dấu hiệu nên chú ý.
Có thể tìm hỗ trợ ở đâu tại Việt Nam?
Có thể bắt đầu từ bác sĩ đa khoa, khoa tâm thần hay sức khoẻ tâm thần của bệnh viện, phòng tham vấn học đường, và đường dây hỗ trợ trẻ em quốc gia 111 miễn phí. Trường hợp khẩn cấp đe doạ tính mạng, gọi cấp cứu 115.