Sự tò mò là ham muốn được biết — khát khao lấp vào khoảng trống giữa điều ta đã biết và điều ta muốn biết. Nó là một trong những động lực mạnh nhất của con người, đứng sau hầu hết phát minh khoa học, chuyến đi xa và cuốn sách hay. Nghiên cứu cho thấy tò mò vận hành trong não khá giống các ham muốn khác: nó kích hoạt hệ phần thưởng, và khi được thoả mãn, ta còn nhớ tốt hơn cả những điều đi kèm.
Tò mò có mấy loại
Nhà tâm lý học Daniel Berlyne (1924–1976), người tiên phong nghiên cứu tò mò, phân biệt hai trục:
| Rộng (đa dạng) | Sâu (cụ thể) | |
|---|---|---|
| Tri giác | Liếc nhìn mọi thứ mới lạ quanh mình | Nhìn kỹ một vật lạ để hiểu nó là gì |
| Tri thức | Thích đọc lan man nhiều chủ đề | Muốn biết lời giải của đúng một bài toán |
Về sau, nhà tâm lý Todd Kashdan và cộng sự phát triển thang đo năm chiều của tò mò, trong đó có "khám phá vui vẻ" (thích điều mới vì thú vị) và "nhạy cảm thiếu hụt" (bứt rứt khi chưa biết). Hai kiểu này cảm giác rất khác: một bên là niềm vui, một bên giống cơn ngứa phải gãi.
Thuyết khoảng trống thông tin
Năm 1994, George Loewenstein (Đại học Carnegie Mellon) đề xuất thuyết "khoảng trống thông tin": tò mò nảy sinh khi ta nhận ra có một lỗ hổng trong hiểu biết của mình. Hai điểm then chốt:
- Phải biết một chút mới tò mò. Hoàn toàn không biết gì thì không có khoảng trống để thấy. Biết gần đủ thì tò mò mạnh nhất.
- Khoảng trống tạo cảm giác thiếu. Đây là lý do tiêu đề kiểu "Bạn sẽ không tin điều xảy ra tiếp theo" hiệu quả: chúng mở khoảng trống có chủ đích.
Ứng dụng trong học tập: đặt câu hỏi trước khi giảng giúp học sinh tò mò hơn là đưa ngay đáp án.
Tò mò trong não
Năm 2009, Min Jeong Kang, Colin Camerer và cộng sự cho người tham gia đọc các câu hỏi đố vui trong máy chụp cộng hưởng từ. Câu hỏi càng gợi tò mò, vùng não liên quan tới phần thưởng (thể vân) càng hoạt động, và người ta sẵn sàng bỏ ra "giá" (thời gian chờ, token) để biết đáp án.
Năm 2014, Matthias Gruber, Bernard Gelman và Charan Ranganath (Đại học California, Davis) công bố trên tạp chí Neuron: khi đang tò mò về đáp án, người tham gia còn nhớ tốt hơn cả những khuôn mặt lạ không liên quan xuất hiện trong lúc chờ. Tò mò dường như mở "cửa sổ học tập", với sự tham gia của vùng hồi hải mã và hệ dopamine.
Những người làm nên lịch sử nhờ tò mò
- Leonardo da Vinci (1452–1519) để lại hàng nghìn trang sổ tay với những câu hỏi tự đặt như vì sao bầu trời xanh, chim bay thế nào.
- Charles Darwin (1809–1882) từ nhỏ đã sưu tầm côn trùng; chuyến đi năm năm trên tàu Beagle (1831–1836) cung cấp quan sát cho thuyết tiến hoá.
- Lê Quý Đôn (1726–1784) ghi chép mọi điều mắt thấy tai nghe, từ sản vật tới phong tục, trong các bộ sách như Kiến văn tiểu lục và Phủ biên tạp lục.
- Richard Feynman (1918–1988) kể trong sách tự truyện chuyện ông tò mò về cái đĩa xoay trên không ở nhà ăn đại học Cornell, và việc tính toán chuyển động của nó cho vui đã dẫn ông quay lại những bài toán vật lý quan trọng.
Tò mò cũng có mặt trái
Vì tò mò là một ham muốn, nó cũng có thể kéo ta đi lạc:
- Tò mò về điều gây hại. Thí nghiệm "hiệu ứng Pandora" của Bowen Ruan, Christopher Hsee và Zoe Lu (2016): người tham gia tự bấm vào bút có thể giật điện nhẹ khi không biết bút nào giật, chỉ vì muốn biết.
- Tò mò chuyện riêng người khác. Ham biết chuyện thiên hạ là một dạng tò mò xã hội tự nhiên, nhưng dễ trượt sang xâm phạm đời tư, lan tin đồn.
- Khoảng trống bị khai thác. Tin câu khách, nội dung "xem tiếp ở phần 2" dùng chính cơ chế khoảng trống thông tin để giữ ta lại.
Cách đơn giản: trước khi mở một thứ vì tò mò, hỏi "biết điều này giúp gì cho mình?" Nếu câu trả lời là "không gì, chỉ muốn biết", có thể vẫn mở — nhưng ít ra ta tự chọn.
Nuôi dưỡng sự tò mò
Ở trẻ em
- Trả lời câu hỏi "vì sao" bằng một câu hỏi ngược: "Con nghĩ vì sao?" rồi cùng tìm.
- Cho trẻ thấy người lớn cũng không biết hết và vẫn đi tìm hiểu.
- Khen câu hỏi hay, không chỉ khen câu trả lời đúng.
Ở người lớn
- Học "một chút" về chủ đề mới để có khoảng trống mà tò mò.
- Giữ một cuốn sổ câu hỏi — mỗi khi thắc mắc, ghi lại rồi dành thời gian tìm hiểu cuối tuần.
- Đổi môi trường: đi đường mới, đọc thể loại sách chưa từng đọc.
Làm gì từ hôm nay
- Ghi ra ba câu hỏi bạn đã thắc mắc từ lâu nhưng chưa tìm hiểu.
- Chọn một câu và dành 30 phút tuần này để tìm câu trả lời từ nguồn đáng tin (sách, bách khoa, bảo tàng).
- Đọc thêm: Curious của Ian Leslie; Chắc anh đùa, ngài Feynman! (bản tiếng Việt tự truyện của Feynman).
Câu hỏi thường gặp
Tò mò là gì trong tâm lý học?
Là ham muốn có thông tin, nảy sinh khi ta nhận ra khoảng trống giữa điều đã biết và điều muốn biết. Nhà tâm lý Daniel Berlyne phân biệt tò mò tri giác và tò mò tri thức, mỗi loại lại có thể rộng hoặc sâu.
Thuyết khoảng trống thông tin là của ai?
Thuyết do George Loewenstein, Đại học Carnegie Mellon, đề xuất năm 1994. Theo đó tò mò mạnh nhất khi ta đã biết một phần và thấy rõ chỗ còn thiếu. Hoàn toàn không biết gì thì khó tò mò vì chưa thấy khoảng trống.
Tò mò có giúp học tốt hơn không?
Có bằng chứng ủng hộ. Nghiên cứu của Gruber và cộng sự năm 2014 cho thấy khi đang tò mò, người tham gia nhớ tốt hơn cả thông tin không liên quan xuất hiện cùng lúc. Vì vậy đặt câu hỏi trước khi học là một cách học hiệu quả.
Tò mò có hại không?
Có thể. Thí nghiệm hiệu ứng Pandora năm 2016 cho thấy người ta chấp nhận cảm giác khó chịu chỉ để biết một điều vô ích. Tò mò cũng bị tin câu khách khai thác. Tự hỏi biết điều đó giúp gì cho mình là cách giữ quyền chọn.
Làm sao khơi tò mò cho trẻ?
Đáp lại câu hỏi của trẻ bằng cách cùng tìm hiểu, khen câu hỏi hay, cho trẻ thấy người lớn cũng học hỏi mỗi ngày. Cho trẻ tiếp xúc với sách, thiên nhiên, bảo tàng và để trẻ tự đặt câu hỏi trước khi giải thích.