Vòng xoay khoái lạc (hedonic treadmill) là hiện tượng con người nhanh chóng quen với điều tốt mới có, nên niềm vui từ nó nhạt dần và ta lại muốn thêm. Giống như chạy trên máy chạy bộ: chạy mãi mà vẫn đứng nguyên chỗ. Hiện tượng này có thật và được ghi nhận rộng rãi, nhưng nghiên cứu gần đây cho thấy nó không tuyệt đối — có những thay đổi làm hạnh phúc dịch chuyển lâu dài, và có cách làm chậm vòng xoay.
Nguồn gốc khái niệm
Năm 1971, hai nhà tâm lý Philip Brickman và Donald Campbell dùng cụm từ "hedonic relativism" và hình ảnh máy chạy bộ để mô tả việc con người so sánh trải nghiệm hiện tại với mức mình đã quen. Khi hoàn cảnh tốt lên, "mức quen" cũng nâng lên theo.
Năm 1978, Brickman, Coates và Janoff-Bulman công bố nghiên cứu hay được nhắc nhất: so sánh 22 người trúng xổ số lớn ở bang Illinois với nhóm đối chứng và một nhóm người vừa bị chấn thương tuỷ sống. Người trúng xổ số không vui hơn đáng kể so với nhóm đối chứng sau một thời gian, và thấy những niềm vui nhỏ hằng ngày kém thú vị hơn. Cần lưu ý: mẫu rất nhỏ, và các nghiên cứu sau này với mẫu lớn hơn (như dữ liệu xổ số ở Thuỵ Điển, Lindqvist và cộng sự, 2020) cho thấy người trúng lớn có mức hài lòng với cuộc sống cao hơn lâu dài. Vì vậy câu "trúng số chẳng làm ai hạnh phúc hơn" là phóng đại.
Thích nghi diễn ra thế nào
Thích nghi với điều tốt
Điện thoại mới, căn phòng rộng hơn, lương cao hơn — vài tuần đầu ta để ý và thấy vui. Rồi chúng trở thành "bình thường". Não người được thiết kế để chú ý tới thay đổi, không phải trạng thái ổn định; điều không đổi dần chìm vào nền.
Thích nghi với điều xấu
Thích nghi cũng có mặt tốt: sau những biến cố buồn, phần lớn người ta hồi phục nhiều hơn mình tưởng. Daniel Gilbert gọi đây là "hệ miễn dịch tâm lý". Tuy nhiên không phải mất mát nào cũng hồi phục hoàn toàn: nghiên cứu theo dõi dài hạn của Richard Lucas và cộng sự cho thấy thất nghiệp kéo dài, khuyết tật nặng, mất người bạn đời có thể để lại dấu vết lâu dài trên mức hài lòng cuộc sống.
Bảng: điều gì ta quen nhanh, điều gì quen chậm
| Quen nhanh | Quen chậm hoặc khó quen |
|---|---|
| Đồ vật mới, xe mới, điện thoại mới | Tiếng ồn thất thường, đường đi làm dài và tắc |
| Tăng thu nhập khi đã đủ sống | Các mối quan hệ gần gũi tốt hoặc xấu |
| Nhà rộng hơn một chút | Hoạt động thay đổi liên tục như sở thích, học điều mới |
| Đồ ăn ngon lặp lại mỗi ngày | Đau mãn tính, thiếu ngủ |
Quy luật chung từ nghiên cứu của Sonja Lyubomirsky và Kennon Sheldon: ta quen nhanh với thứ tĩnh (đồ vật, hoàn cảnh cố định) và quen chậm với thứ động, đa dạng (hoạt động, trải nghiệm, quan hệ).
Điểm đặt hạnh phúc có cố định không
Một thời, người ta tin mỗi người có "điểm đặt" hạnh phúc gần như cố định do gen, mọi biến cố chỉ đẩy lệch tạm thời. Năm 2006, Ed Diener, Richard Lucas và Christie Scollon xem lại thuyết này và đề xuất năm điều chỉnh, trong đó: điểm đặt không phải trung tính mà hơi tích cực ở phần lớn người; mỗi người có điểm đặt khác nhau; và hạnh phúc có thể thay đổi lâu dài. Nói cách khác, máy chạy bộ có thật, nhưng ta có thể chỉnh độ dốc.
Vì sao vòng xoay khiến ta muốn thêm
- Mức so sánh dâng lên: sau khi quen chiếc xe đạp tốt, chiếc cũ trở nên khó chịu, và ta bắt đầu nhìn chiếc tốt hơn nữa.
- Tiên đoán sai: ta tưởng niềm vui sẽ kéo dài (Gilbert và Wilson gọi là "thiên lệch độ bền").
- Người xung quanh cũng thay đổi: khi thu nhập tăng, ta thường so với nhóm người mới, có mức sống cao hơn.
Cách làm chậm vòng xoay
Đa dạng hoá và thêm bất ngờ
Nghiên cứu của Lyubomirsky cho thấy làm việc tốt theo cách thay đổi đem lại nhiều niềm vui hơn làm lặp lại y hệt. Đổi đường đi bộ, nấu món mới, đi chơi chỗ khác.
Tạm vắng mặt
Leif Nelson và Tom Meyvis (2008) thấy quảng cáo bị chen ngang làm chương trình truyền hình thú vị hơn — vì sự gián đoạn làm "reset" thích nghi. Tạm nghỉ một niềm vui một thời gian khiến lần quay lại đậm hơn.
Biết ơn và hình dung mất đi
Phái Khắc kỷ có bài tập "suy tưởng điều xấu trước" (premeditatio malorum): hình dung mất đi điều mình đang có để thấy giá trị của nó. Tâm lý học hiện đại có những thí nghiệm tương tự, như yêu cầu người tham gia tưởng tượng một biến cố quan trọng trong đời chưa từng xảy ra (Koo và cộng sự, 2008) — người ta thấy biết ơn hơn.
Chi tiền cho trải nghiệm và người khác
Các nghiên cứu của Elizabeth Dunn và Michael Norton cho thấy tiền chi cho trải nghiệm, cho người khác, hoặc để mua thời gian (thuê giúp việc vặt) thường đem lại niềm vui bền hơn mua đồ vật. Đây là xu hướng trung bình, không phải luật cứng cho mọi người.
Làm gì từ hôm nay
- Nghĩ tới một món đồ mua trong năm nay từng làm bạn rất háo hức. Hôm nay nó còn làm bạn vui không? Ghi lại.
- Chọn một niềm vui quen thuộc và tạm nghỉ nó một tuần, rồi quay lại để ý cảm giác.
- Mỗi tối viết ba điều tốt trong ngày, mỗi tuần đổi cách viết (một ngày viết cho người khác, một ngày vẽ) để chính thói quen biết ơn không bị nhàm.
- Đọc thêm: The How of Happiness của Sonja Lyubomirsky; Happy Money của Dunn và Norton.
Câu hỏi thường gặp
Vòng xoay khoái lạc là gì?
Là hiện tượng con người nhanh chóng quen với điều tốt mới có, khiến niềm vui nhạt dần và ta muốn thêm. Khái niệm được Brickman và Campbell nêu năm 1971 với hình ảnh máy chạy bộ: chạy mãi vẫn đứng nguyên chỗ.
Trúng xổ số có làm người ta hạnh phúc hơn không?
Nghiên cứu năm 1978 với 22 người trúng số cho thấy họ không vui hơn đáng kể, nhưng mẫu quá nhỏ. Dữ liệu lớn hơn từ Thuỵ Điển công bố năm 2020 thấy người trúng lớn hài lòng với cuộc sống hơn trong nhiều năm. Vậy tiền có tác động, chỉ là không lớn như ta tưởng.
Hạnh phúc có điểm đặt cố định không?
Mỗi người có xu hướng quay về một mức hạnh phúc quen thuộc, một phần do tính khí bẩm sinh. Tuy vậy các nhà nghiên cứu như Ed Diener đã chỉ ra mức đó có thể thay đổi lâu dài do biến cố lớn và do thói quen sống.
Làm sao để niềm vui kéo dài hơn?
Thêm đa dạng và bất ngờ vào niềm vui, tạm nghỉ một thời gian rồi quay lại, luyện biết ơn, và ưu tiên chi tiền cho trải nghiệm hoặc cho người khác. Những hoạt động thay đổi thường khó quen hơn đồ vật cố định.
Vì sao có nhiều tiền hơn vẫn thấy chưa đủ?
Khi thu nhập tăng, mức sống quen thuộc nâng lên và ta thường so mình với nhóm người có mức sống cao hơn. Thêm vào đó ta hay đoán quá cao độ bền của niềm vui. Kết quả là cảm giác "đủ" luôn lùi ra xa nếu không chủ động đặt giới hạn.