Chi tiêu cảm xúc là tiêu tiền để thay đổi tâm trạng — để bớt buồn, bớt chán, bớt căng thẳng, hay để thưởng cho mình khi vui — hơn là để đáp ứng một nhu cầu cụ thể. Người ta hay gọi vui là "liệu pháp mua sắm". Nghiên cứu cho thấy mua sắm đúng là có thể làm dịu nỗi buồn trong ngắn hạn, nhưng cảm xúc cũng khiến ta trả giá cao hơn, mua thứ không cần, và có khi kéo theo áy náy. Nhận ra khuôn mẫu chi tiêu theo cảm xúc của chính mình là bước đầu để chủ động hơn.
Cảm xúc thay đổi cách ta tiêu tiền
Buồn khiến ta trả nhiều hơn
Năm 2004, Jennifer Lerner, Deborah Small và George Loewenstein (Đại học Carnegie Mellon) cho người tham gia xem một đoạn phim buồn, phim ghê tởm, hoặc phim trung tính, rồi hỏi họ sẵn lòng trả bao nhiêu để mua một bộ bút dạ quang. Nhóm vừa xem phim buồn trả cao hơn đáng kể so với nhóm trung tính. Nghiên cứu được đặt tên "Heart strings and purse strings" (Sợi dây trái tim và sợi dây ví tiền). Các tác giả giải thích: nỗi buồn tạo cảm giác "mất mát", và mua sắm là cách tìm lại một thứ gì đó.
Mua sắm làm dịu nỗi buồn — một phần
Scott Rick, Beatriz Pereira và Katherine Burson (2014) thấy việc chọn mua (kể cả mua giả lập) có thể giảm nỗi buồn còn sót lại, vì nó trả lại cảm giác kiểm soát. Ngoài ra Selin Atalay và Margaret Meloy (2011) ghi nhận nhiều người tự thưởng mua sắm khi buồn và phần lớn không hối tiếc. Như vậy "liệu pháp mua sắm" không hoàn toàn là hoang đường — nhưng nó là liều thuốc ngắn hạn, có tác dụng phụ là tiền.
Vui cũng khiến ta tiêu thoáng
Không chỉ buồn. Ngày nhận lương, được điểm cao, có tin vui, ta dễ "thưởng" cho mình quá tay. Ngày lễ, Tết, cảm giác hào hứng chung làm ta dễ chi nhiều hơn dự định.
Các kiểu chi tiêu cảm xúc hay gặp
| Cảm xúc | Kiểu chi tiêu | Thông điệp ngầm |
|---|---|---|
| Buồn | Mua đồ an ủi: quần áo, đồ ăn, đồ trang trí | "Mình xứng đáng được vui" |
| Chán | Lướt ứng dụng mua sắm cho vui rồi mua | "Có gì đó mới để chờ đợi" |
| Căng thẳng | Gọi đồ ăn giao tận nơi, mua tiện lợi đắt hơn | "Mình không còn sức để lo" |
| Cô đơn | Mua quà, mời bạn bè quá khả năng | "Để được kết nối" |
| Tự ti | Mua đồ hiệu, đồ làm đẹp | "Để thấy mình tốt hơn" |
| Vui, phấn khích | Tự thưởng quá tay | "Hôm nay đặc biệt mà" |
Dấu hiệu chi tiêu cảm xúc đang thành vấn đề
- Thường mua khi đang có cảm xúc mạnh, ít khi mua lúc bình thường.
- Hay có đồ mua về để nguyên, chưa mở.
- Thấy áy náy, giấu người thân về khoản đã mua.
- Tiền dành cho thiết yếu bị thiếu hụt vì những khoản mua theo hứng.
- Mua sắm là cách duy nhất mình biết để thấy khá hơn.
Nếu mua sắm trở nên khó kiểm soát, lặp lại, gây nợ nần, có thể đó là mua sắm cưỡng chế — một vấn đề cần sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý (xem bài "Dấu hiệu ham muốn thành nghiện").
Bản đồ chi tiêu cảm xúc của bạn
Một bài tập đơn giản trong hai tuần:
- Mỗi lần mua thứ gì ngoài kế hoạch, ghi: thời gian, địa điểm (cửa hàng hay ứng dụng), số tiền, và cảm xúc ngay trước khi mua (dùng một từ: buồn, chán, mệt, vui, lo…).
- Sau hai tuần, nhìn lại: cảm xúc nào xuất hiện nhiều nhất? Giờ nào trong ngày? Ứng dụng nào?
- Bạn sẽ thấy "khuôn mẫu" của mình, ví dụ: "Mình hay mua đồ ăn đắt lúc 10 giờ tối khi mệt" hoặc "Mình hay mua quần áo sau khi cãi nhau".
Thay thế, không chỉ cấm
Mục tiêu không phải cấm mình mua khi buồn — vì như nghiên cứu cho thấy, cấm tuyệt đối dễ phản tác dụng. Mục tiêu là có thêm lựa chọn:
| Cảm xúc | Lựa chọn thay thế (miễn phí hoặc rẻ) |
|---|---|
| Buồn | Gọi cho bạn thân, viết nhật ký, nghe nhạc, đi dạo |
| Chán | Học một kỹ năng nhỏ, đọc sách, sắp xếp lại một góc nhà |
| Căng thẳng | Thở chậm, tắm nước ấm, chuẩn bị sẵn vài bữa đơn giản cho ngày bận |
| Muốn tự thưởng | Lập trước "quỹ tự thưởng" nhỏ hằng tháng, chi trong giới hạn đó |
"Quỹ tự thưởng" là một cách hay: cho phép mình chi tiêu cảm xúc trong khuôn khổ, không áy náy, không ảnh hưởng tới phần thiết yếu. Nhà kinh tế Richard Thaler gọi kiểu chia tiền vào các "ngăn" theo mục đích là "kế toán tinh thần" — có thể dùng nó có lợi cho mình.
Nhắc lại những chiến lược môi trường
- Xoá thẻ lưu sẵn, đăng xuất ứng dụng mua sắm.
- Tắt thông báo khuyến mãi.
- Không mở ứng dụng mua sắm trước giờ ngủ hay khi đang buồn.
- Dùng quy tắc chờ 24 giờ (xem bài "Mua sắm bốc đồng và quy tắc chờ").
Làm gì từ hôm nay
- Bắt đầu "bản đồ chi tiêu cảm xúc" hai tuần.
- Tạo một "quỹ tự thưởng" nhỏ cho tháng này.
- Viết danh sách ba việc miễn phí giúp bạn thấy khá hơn khi buồn, dán ở nơi dễ thấy.
- Đọc thêm: Happy Money (Elizabeth Dunn, Michael Norton); Tâm lý học về tiền (The Psychology of Money, Morgan Housel, có bản tiếng Việt).
Câu hỏi thường gặp
Chi tiêu cảm xúc là gì?
Là tiêu tiền để thay đổi tâm trạng, như bớt buồn, bớt chán, bớt căng thẳng hay để thưởng khi vui, hơn là để đáp ứng một nhu cầu cụ thể. Người ta hay gọi vui là liệu pháp mua sắm.
Liệu pháp mua sắm có tác dụng không?
Có phần. Nghiên cứu năm 2014 của Rick và cộng sự cho thấy chọn mua có thể giảm nỗi buồn còn sót lại vì trả lại cảm giác kiểm soát. Nhưng đây là tác dụng ngắn hạn, có cái giá là tiền và đôi khi kéo theo áy náy.
Vì sao buồn lại muốn mua sắm?
Nghiên cứu năm 2004 của Lerner, Small và Loewenstein cho thấy người vừa xem phim buồn sẵn lòng trả cao hơn cho cùng một món đồ. Nỗi buồn tạo cảm giác mất mát, và mua sắm là cách tìm lại một thứ gì đó.
Làm sao nhận ra mình chi tiêu theo cảm xúc?
Ghi lại mỗi lần mua ngoài kế hoạch kèm thời gian, nơi mua, số tiền và cảm xúc ngay trước đó trong hai tuần. Nhìn lại sẽ thấy khuôn mẫu, ví dụ hay mua đồ ăn đắt lúc khuya khi mệt.
Quỹ tự thưởng là gì?
Là một khoản nhỏ đặt trước mỗi tháng để chi cho những lúc muốn tự thưởng hay chi tiêu theo cảm xúc. Nó cho phép vui mà không áy náy và không ảnh hưởng tới tiền dành cho nhu cầu thiết yếu.