Muốn đặt mục tiêu làm được, hãy làm cho nó cụ thể, đo được, vừa sức nhưng có thử thách, gắn với lý do của riêng mình, và kèm luôn kế hoạch "khi nào, ở đâu, làm gì". Hơn 50 năm nghiên cứu của Edwin Locke và Gary Latham cho thấy mục tiêu cụ thể và khó vừa phải giúp người ta làm tốt hơn hẳn so với lời tự nhủ chung chung kiểu "cố gắng hết sức". Phần khó không nằm ở việc viết mục tiêu, mà ở chỗ biến nó thành việc làm mỗi tuần.
Vì sao "cố gắng hết sức" không đủ
Năm 1990, Locke và Latham tổng kết khoảng 400 nghiên cứu trong sách A Theory of Goal Setting and Task Performance. Kết luận chính của thuyết đặt mục tiêu:
- Mục tiêu cụ thể và khó dẫn tới kết quả tốt hơn mục tiêu mơ hồ ("làm tốt nhất có thể") hoặc mục tiêu dễ.
- Hiệu ứng này cần cam kết (người đó thật sự muốn đạt) và phản hồi (biết mình đang tới đâu).
- Với việc phức tạp, mới mẻ, mục tiêu "học cách làm" có khi tốt hơn mục tiêu "đạt con số", vì ép con số sớm khiến người ta bám cách cũ.
Lý do đơn giản: mục tiêu mơ hồ không cho biết khi nào là đủ, nên ta dễ dừng sớm. Mục tiêu cụ thể vạch ra đích đến và tạo cảm giác "còn thiếu" để thúc đẩy.
Khung SMART: dùng đúng cách
SMART là cách viết tắt được George Doran giới thiệu năm 1981 trên tạp chí Management Review, sau đó lan rộng khắp giới quản trị và giáo dục. Các chữ cái thường được hiểu như sau:
| Chữ | Nghĩa | Mục tiêu mơ hồ | Viết lại |
|---|---|---|---|
| S – Specific | Cụ thể | Học tiếng Anh tốt hơn | Nghe hiểu được một tập podcast tiếng Anh 15 phút không cần bản chép |
| M – Measurable | Đo được | Đọc nhiều sách | Đọc 12 cuốn trong năm, mỗi tháng một cuốn |
| A – Achievable | Khả thi | Chạy marathon tháng sau (chưa từng chạy) | Chạy liên tục 5 km sau 10 tuần |
| R – Relevant | Phù hợp, có ý nghĩa | Học lập trình vì bạn bè đang học | Học lập trình để tự làm trang web cho tiệm bánh của gia đình |
| T – Time-bound | Có thời hạn | Một ngày nào đó tiết kiệm được | Có 3 triệu đồng trước Tết |
SMART là công cụ viết, không phải chân lý. Nó không bảo ta chọn mục tiêu nào đáng theo — đó là việc của chữ R, cũng là chữ hay bị làm qua loa nhất.
Ý định thực thi: cầu nối giữa muốn và làm
Nhà tâm lý Peter Gollwitzer (Đại học New York) đề xuất "ý định thực thi" (implementation intentions) từ cuối thập niên 1990: thay vì chỉ nói "tôi sẽ tập thể dục", hãy nói "Nếu là 6 giờ sáng thứ Hai, Tư, Sáu, thì tôi xỏ giày và chạy vòng quanh công viên gần nhà".
Phân tích gộp của Gollwitzer và Paschal Sheeran năm 2006 trên 94 nghiên cứu cho thấy kế hoạch "nếu – thì" giúp tăng đáng kể khả năng thực hiện mục tiêu. Một nghiên cứu của Katy Milkman và cộng sự (2011) ở một công ty Mỹ: nhân viên được nhắc ghi ngày giờ cụ thể sẽ đi tiêm phòng cúm có tỉ lệ tiêm cao hơn nhóm chỉ nhận thông tin.
Viết "nếu – thì" cho mình
- Nếu ăn tối xong, thì mình mở sách tiếng Anh đọc hai trang.
- Nếu thấy mình cầm điện thoại khi đang học, thì đặt nó vào ngăn kéo và đếm tới mười.
- Nếu nhận lương, thì chuyển ngay 10% sang tài khoản tiết kiệm.
Mục tiêu kết quả, mục tiêu quá trình, mục tiêu học hỏi
| Loại | Ví dụ | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Kết quả | Đạt 8.0 môn Toán | Rõ đích | Phụ thuộc yếu tố ngoài tầm tay |
| Quá trình | Giải 10 bài mỗi tuần | Hoàn toàn trong tầm kiểm soát | Có thể làm đủ số mà không hiệu quả |
| Học hỏi | Nắm được cách giải phương trình bậc hai bằng ba cách | Tốt cho việc mới, khó | Khó đo hơn |
Kết hợp tốt nhất thường là một mục tiêu kết quả làm la bàn và vài mục tiêu quá trình làm việc hằng tuần. Các vận động viên cũng thường được huấn luyện viên khuyên như vậy.
Những lỗi hay gặp
- Quá nhiều mục tiêu cùng lúc. Năng lượng và chú ý có hạn; chọn một hai mục tiêu chính mỗi giai đoạn.
- Mục tiêu của người khác. Mục tiêu do bố mẹ, bạn bè, mạng xã hội đặt hộ khó giữ lâu (xem thêm bài về động lực nội tại).
- Không có điểm kiểm tra. Mục tiêu một năm mà không xem lại hằng tháng thì đến tháng 11 mới nhớ.
- Coi mục tiêu là lời phán xét bản thân. Không đạt không có nghĩa mình kém, chỉ có nghĩa kế hoạch cần chỉnh.
- Bỏ qua trở ngại. Chỉ mơ về đích mà không lường chướng ngại — đây là điểm phương pháp WOOP (bài tiếp theo) giải quyết.
Một ví dụ trọn vẹn
Lan, học sinh lớp 9, muốn "giỏi Văn hơn". Viết lại:
- Lý do: Lan muốn viết được bài văn nghị luận chặt chẽ để tự tin khi thi vào lớp 10.
- Mục tiêu kết quả: bài kiểm tra giữa kỳ II đạt từ 7 điểm.
- Mục tiêu quá trình: mỗi tuần viết một đoạn nghị luận 200 chữ, nhờ cô hoặc bạn đọc nhận xét.
- Nếu – thì: nếu là tối Chủ nhật sau bữa cơm, thì ngồi vào bàn viết 30 phút.
- Kiểm tra: cuối mỗi tháng đọc lại bốn đoạn đã viết, ghi lỗi hay gặp.
Làm gì từ hôm nay
- Chọn một mong muốn đang lởn vởn trong đầu, viết nó thành một câu SMART.
- Thêm một câu "nếu – thì" cho việc đầu tiên trong tuần này.
- Đặt lịch nhắc xem lại sau 30 ngày.
- Đọc thêm: Thói quen nguyên tử (James Clear) có chương về ý định thực thi; bài tổng quan của Locke và Latham "Building a practically useful theory of goal setting" (2002) trên tạp chí American Psychologist.
Câu hỏi thường gặp
Mục tiêu SMART là gì?
SMART là khung viết mục tiêu gồm năm tiêu chí: cụ thể, đo được, khả thi, phù hợp và có thời hạn. Khung được George Doran giới thiệu năm 1981 và phổ biến trong quản trị, giáo dục. Nó giúp viết mục tiêu rõ ràng nhưng không thay được việc chọn mục tiêu có ý nghĩa.
Vì sao mục tiêu cụ thể hiệu quả hơn?
Theo thuyết đặt mục tiêu của Locke và Latham, mục tiêu cụ thể cho biết khi nào là đủ và tạo cảm giác còn thiếu để thúc đẩy. Mục tiêu mơ hồ như cố gắng hết sức dễ khiến ta dừng sớm. Hiệu ứng mạnh nhất khi có cam kết và phản hồi.
Ý định thực thi là gì?
Là kế hoạch dạng nếu – thì, nêu rõ khi nào, ở đâu, làm gì, do Peter Gollwitzer đề xuất. Ví dụ: nếu ăn tối xong thì đọc hai trang sách. Phân tích gộp năm 2006 trên 94 nghiên cứu cho thấy cách này giúp tăng khả năng thực hiện mục tiêu.
Nên đặt bao nhiêu mục tiêu một lúc?
Không có con số cố định, nhưng nhiều người làm tốt hơn khi tập trung một hai mục tiêu chính mỗi giai đoạn. Quá nhiều mục tiêu chia nhỏ thời gian và sự chú ý, khiến mục tiêu nào cũng dở dang.
Mục tiêu kết quả và mục tiêu quá trình khác nhau thế nào?
Mục tiêu kết quả nói về đích đến như đạt 8 điểm, còn mục tiêu quá trình nói về việc làm đều đặn như giải 10 bài mỗi tuần. Kết hợp cả hai thường tốt nhất: kết quả làm la bàn, quá trình là việc hằng tuần nằm trong tầm tay.