"Thất tình lục dục" là cụm từ Hán-Việt chỉ toàn bộ đời sống cảm xúc và ham muốn của con người: bảy thứ tình cảm và sáu thứ ham muốn. Cụm từ này kết hợp hai nguồn: "thất tình" có gốc chủ yếu từ Lễ Ký của Nho gia, còn "lục dục" có gốc từ Phật giáo. Trong tiếng Việt, người ta hay nói "con người ai cũng có thất tình lục dục" để chỉ rằng ai cũng có cảm xúc, ham muốn — không có gì đáng xấu hổ. Mỗi nguồn liệt kê hơi khác nhau, nên cần biết từng cách.
Thất tình: bảy thứ tình cảm
Theo Lễ Ký (Nho gia)
Thiên Lễ Vận trong sách Lễ Ký hỏi: "Thế nào là tình của người?" và trả lời bằng bảy chữ, không cần học mà tự có:
| Chữ Hán | Âm Hán-Việt | Nghĩa |
|---|---|---|
| 喜 | Hỷ | Mừng, vui |
| 怒 | Nộ | Giận |
| 哀 | Ai | Buồn thương |
| 懼 | Cụ | Sợ |
| 愛 | Ái | Yêu |
| 惡 | Ố | Ghét |
| 欲 | Dục | Muốn |
Đáng chú ý: "dục" (muốn) được xếp ngay trong bảy tình. Với Nho gia, ham muốn là một phần tự nhiên của đời sống tình cảm, và lễ nghĩa có vai trò điều hoà các tình này.
Theo Đông y
Y học cổ truyền phương Đông có một bộ "thất tình" khác, dùng để giải thích bệnh do cảm xúc: hỷ (vui), nộ (giận), ưu (lo), tư (nghĩ ngợi), bi (buồn), khủng (sợ), kinh (hoảng). Đây là khái niệm trong hệ thống lý luận cổ truyền; khi có vấn đề sức khoẻ, cần khám với bác sĩ được đào tạo bài bản.
Theo Phật giáo
Một số văn bản Phật giáo Hán truyền liệt kê thất tình là: hỷ, nộ, ai, lạc (vui sướng), ái, ố, dục — gần với Lễ Ký.
Lục dục: sáu thứ ham muốn
"Lục dục" có gốc từ Phật giáo, và có nhiều cách giải thích:
Cách hiểu phổ biến: ham muốn từ sáu căn
Phật học nói về sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) tiếp xúc với sáu trần (hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm, đối tượng của ý). Từ đó sinh sáu loại ham muốn:
| Căn | Trần | Ham muốn |
|---|---|---|
| Mắt (nhãn) | Hình sắc | Muốn nhìn điều đẹp |
| Tai (nhĩ) | Âm thanh | Muốn nghe điều êm tai, lời khen |
| Mũi (tỷ) | Mùi hương | Muốn ngửi mùi thơm |
| Lưỡi (thiệt) | Vị | Muốn ăn ngon |
| Thân | Xúc chạm | Muốn êm ái, dễ chịu |
| Ý | Pháp (đối tượng tư duy) | Muốn ý nghĩ, cảm giác vừa lòng |
Những cách liệt kê khác
Một số luận thư Phật giáo (như Đại trí độ luận) có danh sách lục dục khác, cụ thể về sự ham mê hình tướng con người. Ngoài ra, trong dân gian Trung Hoa còn có cách nói "lục dục" là sinh, tử, tai, mũi, miệng, mắt — nhưng đây là cách hiểu muộn và không thống nhất. Vì vậy khi gặp cụm "lục dục", nên hiểu chung là "các ham muốn của giác quan và tâm ý".
Thất tình lục dục trong ngôn ngữ đời thường
- "Người trần mắt thịt, ai chẳng có thất tình lục dục" — thừa nhận con người không phải thánh thần.
- "Đoạn tuyệt thất tình lục dục" — chỉ người tu hành hoặc nhân vật trong truyện kiếm hiệp, truyện thần tiên tu luyện.
- Trong tiểu thuyết Tây Du Ký (Ngô Thừa Ân, thế kỷ 16), có chương Tôn Ngộ Không đánh sáu tên cướp tên Nhãn Khán Hỷ, Nhĩ Thính Nộ, Tỷ Khứu Ái, Thiệt Thường Tư, Ý Kiến Dục, Thân Bản Ưu — được nhiều nhà nghiên cứu xem là ngụ ngôn về sáu căn, sáu thứ dục cần chế ngự trên đường tu.
Góc nhìn hiện đại
Tâm lý học hiện đại cũng tìm cách phân loại cảm xúc. Paul Ekman từ thập niên 1970 đề xuất sáu cảm xúc cơ bản được nhận ra qua nét mặt ở nhiều nền văn hoá: vui, buồn, giận, sợ, ghê tởm, ngạc nhiên. Danh sách này giống thất tình của Lễ Ký đến bất ngờ (vui, giận, buồn, sợ, ghét). Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu sau này (như Lisa Feldman Barrett) phản biện rằng cảm xúc không có "bộ cơ bản" cố định mà được não "xây dựng" theo bối cảnh văn hoá. Cuộc tranh luận vẫn tiếp tục.
Điểm chung giữa người xưa và nay: cảm xúc và ham muốn là một phần của con người, cần được hiểu và điều hoà, không phải để xấu hổ hay kìm nén hoàn toàn.
Điều hoà thay vì diệt
- Trung Dung (sách Nho gia) mở đầu: khi hỷ nộ ai lạc chưa phát gọi là "trung", phát ra mà vừa mực gọi là "hoà". Mục tiêu là cảm xúc vừa mực, không phải không có cảm xúc.
- Phật học khuyên quán sát cảm thọ, không bám vào chúng.
- Tâm lý học nói về "điều chỉnh cảm xúc": nhận diện, gọi tên, chọn cách phản ứng. Nghiên cứu của Matthew Lieberman và cộng sự (2007) cho thấy chỉ việc gọi tên cảm xúc (affect labeling) đã làm giảm phản ứng của hạch hạnh nhân.
Làm gì từ hôm nay
- Cuối ngày, dùng bảy chữ hỷ, nộ, ai, cụ, ái, ố, dục để gọi tên cảm xúc mạnh nhất hôm nay.
- Khi một ham muốn trỗi dậy, tự hỏi nó đến từ "căn" nào: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân hay ý?
- Đọc thêm: Trung Dung (trong bộ Tứ thư); Tây Du Ký hồi 14 (bản dịch tiếng Việt).
Câu hỏi thường gặp
Thất tình lục dục là gì?
Là cụm Hán-Việt chỉ bảy thứ tình cảm và sáu thứ ham muốn của con người. Thất tình theo Lễ Ký gồm hỷ, nộ, ai, cụ, ái, ố, dục. Lục dục theo cách hiểu phổ biến của Phật giáo là ham muốn sinh từ sáu căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.
Thất tình gồm những gì?
Theo thiên Lễ Vận sách Lễ Ký, thất tình gồm hỷ là vui, nộ là giận, ai là buồn, cụ là sợ, ái là yêu, ố là ghét và dục là muốn. Đông y có bộ thất tình khác gồm hỷ, nộ, ưu, tư, bi, khủng, kinh.
Lục dục gồm những gì?
Cách hiểu phổ biến là sáu ham muốn sinh từ sáu căn tiếp xúc với sáu trần: muốn nhìn đẹp, nghe êm, ngửi thơm, ăn ngon, chạm êm ái và ý nghĩ vừa lòng. Một số luận thư Phật giáo có danh sách khác, nên cách liệt kê không thống nhất.
Có nên diệt thất tình lục dục không?
Phần lớn truyền thống khuyên điều hoà hơn là diệt. Sách Trung Dung nói cảm xúc phát ra vừa mực gọi là hoà. Tâm lý học hiện đại cũng nhấn mạnh nhận diện và điều chỉnh cảm xúc thay vì kìm nén.
Sáu tên cướp trong Tây Du Ký tượng trưng cho gì?
Trong Tây Du Ký, sáu tên cướp có tên như Nhãn Khán Hỷ, Nhĩ Thính Nộ, Tỷ Khứu Ái, Thiệt Thường Tư, Ý Kiến Dục, Thân Bản Ưu. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là ngụ ngôn về sáu căn và sáu thứ ham muốn cần chế ngự trên đường tu.