Lão Tử trong Đạo Đức Kinh đưa ra một trong những phê phán sâu sắc nhất về ham muốn của văn minh cổ đại: càng nhiều thứ kích thích ham muốn, con người càng rối loạn; nên sống giản dị, "ít riêng tư, bớt ham muốn" (thiểu tư quả dục). Hai khái niệm then chốt là tri túc (biết đủ) và vô dục (không ham muốn). Vô dục của Lão Tử không phải sự trống rỗng vô cảm, mà là trạng thái không bị ham muốn trói buộc, để sống thuận theo tự nhiên.
Lão Tử và Đạo Đức Kinh
Theo Sử ký của Tư Mã Thiên, Lão Tử họ Lý tên Nhĩ, làm quan giữ thư viện nhà Chu, sống cùng thời với Khổng Tử (thế kỷ 6 TCN). Tuy vậy, giới sử học hiện đại còn tranh luận nhiều về con người lịch sử của Lão Tử và thời điểm sách được viết; nhiều học giả cho rằng văn bản hình thành dần qua nhiều thế kỷ. Bản thẻ tre Quách Điếm (phát hiện năm 1993, niên đại khoảng thế kỷ 4 TCN) và bản lụa Mã Vương Đôi (phát hiện 1973) là những bản cổ nhất được biết.
Sách gồm khoảng 5.000 chữ, chia 81 chương, thường chia làm hai phần: Đạo kinh và Đức kinh.
Những chương bàn về ham muốn
| Chương | Nguyên văn (Hán) | Ý chính |
|---|---|---|
| 3 | 不見可欲，使民心不亂 (bất kiến khả dục, sử dân tâm bất loạn) | Không phô ra điều đáng ham muốn thì lòng dân không loạn |
| 12 | 五色令人目盲，五音令人耳聾，五味令人口爽 (ngũ sắc lệnh nhân mục manh…) | Năm màu làm mắt người mù, năm âm làm tai người điếc, năm vị làm miệng người hỏng; của hiếm khiến người làm điều sai |
| 19 | 見素抱樸，少私寡欲 (kiến tố bão phác, thiểu tư quả dục) | Giữ mộc mạc, ôm chất phác, bớt riêng tư, ít ham muốn |
| 33 | 知足者富 (tri túc giả phú) | Người biết đủ là giàu |
| 37 | 不欲以靜，天下將自定 (bất dục dĩ tĩnh, thiên hạ tương tự định) | Không ham muốn thì tĩnh, thiên hạ tự yên |
| 44 | 知足不辱，知止不殆 (tri túc bất nhục, tri chỉ bất đãi) | Biết đủ không nhục, biết dừng không nguy |
| 46 | 禍莫大於不知足 (hoạ mạc đại ư bất tri túc) | Không hoạ nào lớn bằng không biết đủ |
Nguyên văn có khác biệt nhỏ giữa các bản; trên đây theo bản thông hành (bản Vương Bật).
Chương 12: lời phê phán sớm về "quá tải kích thích"
Chương 12 đáng chú ý vì nghe rất hiện đại. Lão Tử nói: năm màu làm mắt mù, năm âm làm tai điếc, năm vị làm miệng hỏng, ruổi ngựa săn bắn làm lòng phát cuồng, của khó kiếm làm người hư hỏng. Vì vậy thánh nhân "vì bụng chứ không vì mắt" — lo cho nhu cầu thật chứ không chạy theo kích thích giác quan.
Đọc với con mắt hôm nay: một thế giới tràn ngập quảng cáo, màn hình, đồ ăn nhanh đầy hương vị nhân tạo là thế giới "năm màu, năm âm, năm vị" phóng đại gấp nhiều lần. Ý của Lão Tử gần với nhận xét của tâm lý học rằng kích thích quá mạnh làm ta thích nghi, cần mạnh hơn nữa mới thấy vui.
Vô dục nghĩa là gì
"Vô dục" (無欲) dễ bị hiểu là "không muốn gì cả", nghe như vô cảm. Nhưng trong hệ thống của Lão Tử, nó gắn với các khái niệm:
- Vô vi (無為): không làm trái tự nhiên, không cưỡng ép — không phải "không làm gì".
- Phác (樸): khúc gỗ chưa đẽo, biểu tượng của sự mộc mạc nguyên sơ.
- Tĩnh (靜): tĩnh lặng, trở về gốc.
Vô dục, theo cách hiểu phổ biến của các nhà chú giải, là không để ham muốn riêng tư, ham muốn do so bì và kích thích tạo ra điều khiển mình. Những nhu cầu tự nhiên — ăn khi đói, nghỉ khi mệt — vẫn thuận theo Đạo.
Chương 1 có câu "常無欲以觀其妙，常有欲以觀其徼" (thường vô dục dĩ quan kỳ diệu, thường hữu dục dĩ quan kỳ kiếu) — thường không ham muốn để thấy cái huyền diệu, thường có ham muốn để thấy cái biên giới, hình tướng. Cách ngắt câu và hiểu câu này có nhiều tranh luận giữa các học giả, nhưng nó gợi ý rằng ham muốn làm ta chỉ thấy bề mặt sự vật.
Lão Tử và Khổng Tử: hai cách đối xử với ham muốn
| Lão Tử (Đạo gia) | Khổng Tử (Nho gia) | |
|---|---|---|
| Thái độ với ham muốn | Giảm thiểu, trở về chất phác | Điều tiết bằng lễ nghĩa |
| Vai trò của văn minh | Văn minh, kỹ xảo đẻ ra ham muốn thừa | Văn minh, lễ nhạc giáo hoá con người |
| Hình mẫu | Trẻ sơ sinh, nước, khúc gỗ mộc | Người quân tử có học |
| Cách cai trị | Vô vi, để dân tự yên | Lấy đức và lễ dẫn dắt |
Hình ảnh nước
Chương 8 có câu nổi tiếng "thượng thiện nhược thuỷ" (上善若水) — điều thiện cao nhất giống như nước. Nước làm lợi cho muôn vật mà không tranh, ở chỗ thấp mà người ta chê. Đây là hình ảnh của một sự tồn tại không bị ham muốn hơn thua chi phối, mà vẫn có sức mạnh: chương 78 nói không gì mềm yếu bằng nước, nhưng công phá cái cứng mạnh thì không gì hơn được.
Những phê bình và giới hạn
- Một số học giả cho rằng lý tưởng "dân ít ham muốn" của Lão Tử (chương 3, 80 với hình ảnh "nước nhỏ dân ít") có thể bị dùng để biện minh cho việc giữ người dân thiếu hiểu biết.
- Xã hội hiện đại không thể quay về "tiểu quốc quả dân". Điều ta có thể học là thái độ cá nhân với ham muốn, không phải mô hình xã hội.
Đạo gia ở Việt Nam
Tư tưởng Lão – Trang hoà vào đời sống tinh thần người Việt qua văn chương: thơ nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Công Trứ lúc về hưu, hình ảnh ông câu cá, người tiều phu trong tranh và văn học. Câu "Nhàn một ngày là tiên một ngày" quen thuộc với nhiều người, thể hiện tinh thần hưởng cái nhàn thanh đạm.
Làm gì từ hôm nay
- Đọc chậm chương 12 và tự hỏi: "năm màu, năm âm, năm vị" của mình hôm nay là gì?
- Thử một ngày "vì bụng chứ không vì mắt": ăn đơn giản, bớt màn hình, bớt mua sắm.
- Đọc thêm: Đạo Đức Kinh bản dịch và chú giải của Nguyễn Hiến Lê hoặc Thu Giang Nguyễn Duy Cần; Trang Tử Nam Hoa Kinh (Nhượng Tống dịch) để thấy dòng tư tưởng tiếp nối.
Câu hỏi thường gặp
Vô dục trong Đạo Đức Kinh nghĩa là gì?
Vô dục là không bị ham muốn riêng tư, ham muốn do so bì và kích thích trói buộc, để sống thuận tự nhiên. Nó không có nghĩa vô cảm hay bỏ mọi nhu cầu tự nhiên như ăn khi đói, nghỉ khi mệt. Khái niệm gắn với vô vi và sự chất phác.
Thiểu tư quả dục là gì?
Là câu ở chương 19 Đạo Đức Kinh, chữ Hán 少私寡欲, nghĩa là bớt riêng tư, ít ham muốn. Đi kèm là "kiến tố bão phác", giữ mộc mạc, ôm chất phác. Đây là lời khuyên sống giản dị của Lão Tử.
Chương 12 Đạo Đức Kinh nói gì?
Chương 12 nói năm màu làm mắt người mù, năm âm làm tai điếc, năm vị làm miệng hỏng, săn bắn làm lòng phát cuồng, của hiếm khiến người làm điều sai. Vì vậy thánh nhân lo cho nhu cầu thật chứ không chạy theo kích thích giác quan.
Lão Tử có thật không?
Sử ký của Tư Mã Thiên chép Lão Tử họ Lý tên Nhĩ, làm quan giữ thư viện nhà Chu. Tuy nhiên giới sử học hiện đại còn tranh luận nhiều về con người lịch sử của ông, và nhiều học giả cho rằng Đạo Đức Kinh hình thành dần qua nhiều thế kỷ.
Lão Tử và Khổng Tử nhìn ham muốn khác nhau thế nào?
Lão Tử chủ trương giảm thiểu ham muốn, trở về chất phác, coi kỹ xảo văn minh là nguồn đẻ ra ham muốn thừa. Khổng Tử chấp nhận ham muốn là tự nhiên nhưng cần điều tiết bằng lễ nghĩa và giáo dục.