FOMO (fear of missing out) là nỗi lo rằng người khác đang có những trải nghiệm thú vị mà mình bỏ lỡ, kèm mong muốn luôn kết nối để biết họ đang làm gì. Nó khiến ta muốn những thứ không hẳn mình cần, chỉ vì người khác đang có hoặc đang làm. Đây là một khái niệm tâm lý mới được đặt tên khoảng 20 năm nay, nhưng cơ chế bên dưới — ham muốn theo đám đông — thì cổ xưa như con người.
Khái niệm FOMO ra đời thế nào
Cụm từ "fear of missing out" xuất hiện trong giới tiếp thị từ cuối thập niên 1990, và trở nên phổ biến sau khi Patrick McGinnis viết về "FOMO" trên tờ báo sinh viên Trường Kinh doanh Harvard năm 2004. Năm 2013, nhà nghiên cứu Andrew Przybylski và cộng sự công bố thang đo FOMO đầu tiên, định nghĩa nó là "nỗi lo lan toả rằng người khác có thể đang có trải nghiệm đáng giá mà mình vắng mặt". Từ đó FOMO trở thành chủ đề nghiên cứu nghiêm túc.
Gốc rễ: vì sao con người sợ bị bỏ lại
Thuộc về một nhóm là nhu cầu sống còn
Roy Baumeister và Mark Leary (1995) tổng hợp nhiều bằng chứng cho thấy nhu cầu thuộc về là một nhu cầu nền tảng của con người. Trong lịch sử tiến hoá, bị tách khỏi nhóm đồng nghĩa với nguy hiểm. Nỗi sợ bỏ lỡ có thể là tiếng vọng của nỗi sợ bị bỏ rơi.
Bằng chứng xã hội
Khi không chắc điều gì tốt, ta nhìn người khác làm gì. Robert Cialdini gọi đây là nguyên tắc "bằng chứng xã hội". Thí nghiệm năm 1969 của Stanley Milgram và cộng sự ở New York: một người đứng nhìn lên trời trên vỉa hè thu hút một tỉ lệ nhỏ người qua đường nhìn theo; khi nhóm đứng nhìn tăng lên 15 người, phần lớn người qua đường cũng dừng hoặc ngước lên.
Thuyết so sánh xã hội
Leon Festinger (1954) cho rằng con người đánh giá bản thân bằng cách so với người khác. Mạng xã hội làm phép so sánh này bùng nổ, vì ta so cuộc sống thường ngày của mình với những khoảnh khắc đẹp nhất mà người khác chọn đăng.
FOMO và mạng xã hội
Nghiên cứu của Przybylski năm 2013 thấy người có điểm FOMO cao dùng mạng xã hội nhiều hơn, kể cả lúc lái xe hay trong giờ học, và có mức hài lòng với cuộc sống thấp hơn. Lưu ý: đây là tương quan, chưa chứng minh mạng xã hội gây ra FOMO hay ngược lại; có thể là vòng lặp hai chiều.
Thí nghiệm của Melissa Hunt và cộng sự (Đại học Pennsylvania, 2018): sinh viên giới hạn mạng xã hội khoảng 30 phút mỗi ngày trong ba tuần cho thấy giảm cảm giác cô đơn và trầm buồn so với nhóm dùng bình thường. Mẫu khoảng 140 người, kết quả gợi ý, cần thêm nghiên cứu.
FOMO dẫn ta tới những ham muốn nào
| Biểu hiện | Ham muốn bên dưới |
|---|---|
| Phải đi bằng được quán cà phê đang nổi | Muốn thuộc về, muốn có chuyện để kể |
| Mua món đồ "ai cũng có" | Sợ bị coi là lạc hậu |
| Nhận lời mọi cuộc hẹn dù mệt | Sợ lần sau không được rủ |
| Đầu tư theo phong trào khi giá đang lên | Sợ người khác giàu lên còn mình đứng ngoài — tâm lý được ghi nhận trong nhiều cơn sốt tài sản |
| Kiểm tra điện thoại liên tục | Sợ lỡ tin nhắn, lỡ tin tức |
JOMO: niềm vui khi bỏ lỡ
Đối lập với FOMO, nhiều người nói tới JOMO (joy of missing out) — niềm vui khi chủ động không tham gia, tận hưởng thời gian của mình. Đây là cách nói phổ thông, chưa phải khái niệm khoa học chuẩn, nhưng nó gói một ý gần với "biết đủ": không phải mọi điều thú vị đều cần có mặt.
Nhà tâm lý Barry Schwartz trong sách The Paradox of Choice (2004) phân biệt người "tối đa hoá" (muốn chọn phương án tốt nhất tuyệt đối) và người "hài lòng" (chọn phương án đủ tốt). Nghiên cứu của ông cho thấy người tối đa hoá thường ít hài lòng hơn với lựa chọn của mình. FOMO là anh em gần với tâm lý tối đa hoá.
Cách làm dịu FOMO
Nhận ra màn hình là bản biên tập
Ảnh đăng lên là khoảnh khắc được chọn. Khi thấy mình ghen với chuyến đi của ai đó, nhắc mình rằng ta không thấy chuyến xe tắc đường, cơn mưa hay cuộc cãi nhau của họ.
Biết mình coi trọng điều gì
Khi rõ giá trị của mình (gia đình, sức khoẻ, việc học), ta dễ nói không với điều không phục vụ những giá trị đó.
Đặt giờ kiểm tra
Thay vì kiểm tra liên tục, chọn hai ba khung giờ trong ngày. Tắt thông báo không quan trọng.
Có mặt trọn vẹn với điều đang làm
Nghiên cứu của Matthew Killingsworth và Daniel Gilbert (2010, tạp chí Science) với ứng dụng hỏi ngẫu nhiên trong ngày cho thấy người ta để tâm trí lang thang gần một nửa thời gian thức, và lúc tâm trí lang thang thường kém vui hơn lúc tập trung vào việc đang làm.
Làm gì từ hôm nay
- Lần tới thấy mình muốn tham gia một thứ chỉ vì "mọi người đều đi", hỏi: nếu không ai biết mình đi, mình có còn muốn?
- Chọn một buổi tối mỗi tuần không mạng xã hội, làm một việc bạn thích một mình hoặc với gia đình.
- Viết ra ba điều bạn đã "bỏ lỡ" trong tháng và kiểm tra xem bạn có thật sự tiếc không.
- Đọc thêm: Nghịch lý của sự lựa chọn (Barry Schwartz); Digital Minimalism (Cal Newport).
Câu hỏi thường gặp
FOMO là gì?
FOMO là viết tắt của fear of missing out, nghĩa là nỗi sợ bỏ lỡ. Đó là nỗi lo rằng người khác đang có trải nghiệm thú vị mà mình vắng mặt, kèm mong muốn luôn kết nối để biết họ làm gì. Thang đo khoa học đầu tiên được công bố năm 2013.
FOMO có phải bệnh không?
Không, FOMO không phải chẩn đoán y khoa. Đây là một trạng thái tâm lý phổ biến. Tuy vậy nếu nó đi kèm lo âu kéo dài, mất ngủ, buồn bã hoặc ảnh hưởng học tập và công việc, nên trao đổi với chuyên gia tâm lý.
JOMO là gì?
JOMO là joy of missing out, niềm vui khi bỏ lỡ. Đó là thái độ chủ động không tham gia mọi thứ và tận hưởng thời gian của mình. Đây là cách nói phổ thông, gần với tinh thần biết đủ, chưa phải khái niệm nghiên cứu chính thức.
Mạng xã hội có gây ra FOMO không?
Nghiên cứu cho thấy FOMO và việc dùng mạng xã hội nhiều đi kèm nhau, nhưng quan hệ nhân quả chưa rõ, có thể là vòng lặp hai chiều. Một thí nghiệm năm 2018 thấy giảm mạng xã hội còn khoảng 30 phút mỗi ngày giúp sinh viên bớt cô đơn.
Làm sao bớt FOMO?
Nhớ rằng nội dung trên mạng là bản đã chọn lọc, xác định rõ điều mình coi trọng, đặt khung giờ kiểm tra điện thoại và tập trung trọn vẹn vào việc đang làm. Thử hỏi nếu không ai biết, mình có còn muốn tham gia không.