Nho gia không bài xích ham muốn. Khổng Tử thừa nhận giàu sang là điều ai cũng muốn, nhưng không được có nó bằng con đường bất nghĩa. Mạnh Tử khuyên nuôi lòng bằng cách bớt ham muốn, nhưng cũng dạy khi phải chọn giữa sống và nghĩa thì chọn nghĩa. Tuân Tử thì nói thẳng con người sinh ra đã có ham muốn, và lễ được đặt ra để điều tiết nó. Đây là một cách nhìn thực tế, giữa hai cực buông thả và diệt dục, đã ảnh hưởng sâu đậm tới văn hoá Việt Nam.
Khổng Tử: ham muốn phải đi đúng đạo
Khổng Tử (551–479 TCN) không để lại tác phẩm tự viết; lời ông được học trò ghi lại trong Luận Ngữ. Một số câu then chốt về ham muốn:
| Thiên | Nguyên văn | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Lý Nhân | 富與貴，是人之所欲也；不以其道得之，不處也 (phú dữ quý, thị nhân chi sở dục dã; bất dĩ kỳ đạo đắc chi, bất xử dã) | Giàu và sang là điều người ta muốn; không được bằng đạo thì không ở vào |
| Thuật Nhi | 不義而富且貴，於我如浮雲 (bất nghĩa nhi phú thả quý, ư ngã như phù vân) | Giàu sang bất nghĩa, với ta như mây nổi |
| Vi Chính | 七十而從心所欲，不踰矩 (thất thập nhi tòng tâm sở dục, bất du củ) | Bảy mươi tuổi theo lòng mình muốn mà không vượt khuôn phép |
| Nhan Uyên, Vệ Linh Công | 己所不欲，勿施於人 (kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân) | Điều mình không muốn, đừng làm cho người |
"Tòng tâm sở dục, bất du củ"
Câu ở thiên Vi Chính là đỉnh cao trong lời Khổng Tử tự thuật về quá trình tu dưỡng: mười lăm tuổi để chí vào học, ba mươi tuổi đứng vững, bốn mươi không còn nghi hoặc, năm mươi biết mệnh trời, sáu mươi nghe gì cũng thuận, bảy mươi theo lòng muốn mà không vượt khuôn phép. Đến lúc này, ham muốn và đạo lý đã hoà làm một — không cần kìm nén vì ham muốn tự nó đã đúng.
Đây là quan niệm rất khác với "diệt dục": mục tiêu không phải là không muốn, mà là muốn cho đúng.
Quy tắc vàng
Câu "kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân" là dạng phủ định của "quy tắc vàng" có ở nhiều nền văn hoá. Nó dùng chính ham muốn của mình làm thước đo để đối xử với người khác.
Mạnh Tử: bớt ham muốn để nuôi lòng
Mạnh Tử (khoảng 372–289 TCN) tin bản tính con người vốn thiện. Ông có những câu nổi tiếng:
- "Dưỡng tâm mạc thiện ư quả dục" (養心莫善於寡欲, thiên Tận Tâm hạ): nuôi lòng không gì tốt bằng ít ham muốn. Người ít ham muốn, dù có mất lòng thiện, cũng ít; người nhiều ham muốn, dù còn giữ, cũng ít.
- Cá và chân gấu (thiên Cáo Tử thượng): "Cá là thứ ta muốn, chân gấu cũng là thứ ta muốn; hai thứ không thể có cùng lúc thì bỏ cá lấy chân gấu. Sống là điều ta muốn, nghĩa cũng là điều ta muốn; hai thứ không thể có cùng lúc thì bỏ sống mà giữ nghĩa." (Chân gấu là món quý trong ẩm thực cổ Trung Hoa; ngày nay gấu là loài được bảo vệ.)
Đoạn "cá và chân gấu" cho thấy Mạnh Tử không phủ nhận ham muốn mà xếp hạng chúng: có những thứ ta muốn hơn cả sự sống. Đây là nền tảng cho quan niệm "xả thân thủ nghĩa" (bỏ thân giữ nghĩa).
Tuân Tử: lễ sinh ra để điều tiết ham muốn
Tuân Tử (khoảng 310–235 TCN) ngược với Mạnh Tử, cho rằng bản tính con người vốn ác — hay chính xác hơn, vốn có những ham muốn mà nếu để tự nhiên sẽ dẫn tới tranh giành. Thiên Lễ Luận mở đầu: "Người sinh ra có ham muốn; muốn mà không được thì không thể không tìm; tìm mà không có giới hạn thì không thể không tranh; tranh thì loạn." Các bậc tiên vương ghét loạn nên đặt ra lễ nghĩa để phân định, "nuôi ham muốn của người, cung cấp điều người cầu".
Điểm đáng chú ý: lễ của Tuân Tử không nhằm diệt ham muốn, mà để nuôi nó một cách có trật tự. Đây là một lý thuyết xã hội về ham muốn rất sớm.
So sánh ba nhà
| Khổng Tử | Mạnh Tử | Tuân Tử | |
|---|---|---|---|
| Bản tính người | Gần nhau, do tập quen mà xa nhau | Vốn thiện | Có ham muốn dễ dẫn tới loạn |
| Ham muốn | Tự nhiên, phải theo đạo | Nên ít đi để nuôi lòng thiện | Cần lễ nghĩa điều tiết và nuôi dưỡng |
| Phương pháp | Học, tu thân, lễ | Giữ lòng thiện, mở rộng "bốn đầu mối" | Giáo dục, lễ, luật |
Ảnh hưởng ở Việt Nam
Nho giáo là hệ tư tưởng chính thống trong giáo dục, khoa cử Việt Nam nhiều thế kỷ, nhất là từ thời Lê sơ. Những câu như "kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân" hay hình ảnh "phú quý như phù vân" quen thuộc qua sách vở và lời ông bà dạy cháu. Thơ Nguyễn Trãi những năm về ở Côn Sơn có nhiều ý coi nhẹ công danh phú quý; Chu Văn An dâng sớ xin chém bảy tên nịnh thần rồi từ quan về dạy học — những tấm gương nhà Nho đặt nghĩa trên lợi.
Bài học cho hôm nay
- Ham muốn không xấu, cách đạt được mới quan trọng. Muốn giàu là bình thường; giàu bằng gian lận thì không.
- Xếp hạng ham muốn của mình. Như Mạnh Tử với cá và chân gấu: khi phải chọn, mình đặt điều gì lên trên?
- Tu dưỡng để ham muốn tự đúng. Thay vì cả đời gồng mình kìm nén, mục tiêu là trở thành người mà điều mình muốn cũng là điều đúng.
- Dùng ham muốn của mình làm thước đo với người.
Làm gì từ hôm nay
- Viết ra "cá và chân gấu" của bạn: hai điều bạn muốn mà không thể có cùng lúc. Bạn chọn gì, vì sao?
- Khi định làm điều gì với người khác, hỏi: "Nếu là mình, mình có muốn không?"
- Đọc thêm: Luận Ngữ (bản dịch Đoàn Trung Còn hoặc Nguyễn Hiến Lê), Mạnh Tử (Nguyễn Hiến Lê dịch, chú giải), Nho giáo của Trần Trọng Kim.
Câu hỏi thường gặp
Nho giáo có cấm ham muốn không?
Không. Khổng Tử thừa nhận giàu sang là điều ai cũng muốn, chỉ không được có nó bằng con đường bất nghĩa. Nho gia chủ trương điều tiết ham muốn bằng lễ nghĩa và tu dưỡng, chứ không diệt bỏ ham muốn.
Tòng tâm sở dục bất du củ nghĩa là gì?
Là câu Khổng Tử tự thuật trong thiên Vi Chính sách Luận Ngữ: bảy mươi tuổi theo lòng mình muốn mà không vượt khuôn phép. Đến lúc đó ham muốn và đạo lý đã hoà làm một, không cần kìm nén nữa.
Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân nghĩa là gì?
Nghĩa là điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác, câu trong sách Luận Ngữ. Đây là dạng phủ định của quy tắc vàng có ở nhiều nền văn hoá, dùng chính ham muốn của mình làm thước đo đối xử với người.
Câu chuyện cá và chân gấu của Mạnh Tử là gì?
Trong thiên Cáo Tử thượng, Mạnh Tử nói cá và chân gấu đều là thứ ta muốn, không có cả hai thì lấy chân gấu. Sống và nghĩa đều là điều ta muốn, không có cả hai thì bỏ sống giữ nghĩa. Ông dùng ví dụ này để xếp hạng các ham muốn.
Tuân Tử nói gì về ham muốn?
Tuân Tử cho rằng người sinh ra đã có ham muốn, tìm mà không giới hạn thì tranh giành và loạn. Vì thế lễ nghĩa được đặt ra để phân định và nuôi dưỡng ham muốn một cách có trật tự, chứ không phải để diệt nó.