Mua trả góp và mua trước trả sau: tiện lợi và những cám dỗ cần biết

Mua trả góp và "mua trước trả sau" (buy now, pay later — BNPL) cho phép có món đồ ngay mà chỉ trả một phần tiền, phần còn lại chia nhỏ theo kỳ. Chúng hữu ích khi dùng có kế hoạch cho món cần thiết, nhưng cũng là cám dỗ mạnh: làm món đồ trông "rẻ" hơn, xoá bớt cảm giác trả tiền, và dễ khiến người dùng chồng nhiều khoản cùng lúc. Nghiên cứu cho thấy có quyền dùng BNPL thường làm người ta chi tiêu nhiều hơn. Trước khi ký, hãy đọc kỹ chi phí thật, phí phạt và ảnh hưởng tới lịch sử tín dụng.

Hai hình thức thường gặp

Mô hình BNPL phát triển mạnh từ khoảng thập niên 2010 trên thế giới, gắn với thương mại điện tử. Nhiều nước đã và đang xây dựng quy định riêng để bảo vệ người dùng.

Vì sao trả góp hấp dẫn đến vậy

Giá "được chia nhỏ" trông nhẹ hơn

"Chỉ từ 500.000 đồng mỗi tháng" nghe dễ chịu hơn "12 triệu đồng". Não ta đánh giá con số trước mắt, không tự động nhân lên. Các nhà kinh tế học hành vi gọi đây là một dạng "đóng khung" (framing).

Giảm "nỗi đau trả tiền"

Drazen Prelec và George Loewenstein (1998) mô tả khái niệm "nỗi đau trả tiền": khi tiền rời khỏi ví rõ ràng, ta cảm thấy khó chịu và dè dặt hơn. Thanh toán càng tách xa thời điểm mua, nỗi đau càng mờ, chi tiêu càng dễ.

Thiên lệch hiện tại

Ta coi trọng niềm vui có món đồ ngay hôm nay hơn gánh nặng trả tiền ở những tháng sau (xem bài "Trì hoãn sự thoả mãn").

Lạc quan về thu nhập tương lai

"Tháng sau có lương, trả được thôi" — nhưng tháng sau cũng có những khoản khác.

Nghiên cứu nói gì

• Marco Di Maggio, Emily Williams và Justin Katz (công bố dạng bài nghiên cứu của NBER, 2022) phân tích dữ liệu giao dịch ở Mỹ: sau khi bắt đầu dùng BNPL, tổng chi tiêu của người dùng tăng đáng kể, kể cả ở các cửa hàng không có BNPL.
• Cục Bảo vệ Tài chính Người tiêu dùng Mỹ (CFPB) trong báo cáo năm 2022 lưu ý rủi ro người dùng chồng nhiều khoản BNPL cùng lúc, khó theo dõi tổng nợ, và phí trễ hạn.
• Một số khảo sát ở Anh và Úc cho thấy một tỉ lệ đáng kể người dùng BNPL từng trễ hạn hoặc phải cắt giảm chi tiêu thiết yếu để trả.

Không có nghĩa trả góp luôn xấu: với người quản lý tốt, đây là công cụ dàn trải chi phí. Nhưng nó đòi hỏi kỷ luật nhiều hơn người ta nghĩ.

Những điều cần đọc kỹ trước khi ký

1. Tổng số tiền phải trả, không chỉ số tiền mỗi kỳ. Nhân số kỳ với số tiền mỗi kỳ, cộng phí, so với giá trả thẳng.
2. "0% lãi suất" có điều kiện gì: có phí hồ sơ, phí bảo hiểm khoản vay, giá sản phẩm có bị nâng lên so với mua trả thẳng không?
3. Phí phạt trễ hạn và lãi phạt.
4. Ảnh hưởng tới lịch sử tín dụng: ở Việt Nam, thông tin khoản vay ở các tổ chức tín dụng được ghi nhận tại Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia (CIC). Trễ hạn có thể ảnh hưởng tới khả năng vay sau này.
5. Đơn vị cho vay có được cấp phép không. Tránh các ứng dụng cho vay không rõ nguồn gốc — nhiều vụ "tín dụng đen" núp bóng ứng dụng đã được báo chí và cơ quan chức năng cảnh báo.

Quy tắc tự đặt cho mình

Các tỉ lệ trên là gợi ý phổ thông, không phải lời khuyên tài chính cá nhân. Hoàn cảnh mỗi người khác nhau; với quyết định lớn, nên hỏi người có chuyên môn.

Với học sinh, sinh viên

Người trẻ dễ là mục tiêu của các ưu đãi trả góp, đặc biệt với điện thoại, laptop. Một số lưu ý:

• Bàn với gia đình trước khi ký bất kỳ hợp đồng nào.
• Theo quy định pháp luật, việc giao kết hợp đồng vay của người chưa đủ 18 tuổi bị hạn chế; hãy tìm hiểu kỹ và không mượn giấy tờ người khác để vay.
• Laptop cho học tập có thể là "cần", nhưng cấu hình cao nhất thường là "muốn".

Làm gì từ hôm nay

1. Liệt kê mọi khoản trả góp, BNPL bạn đang có; cộng tổng số tiền mỗi tháng và tổng nợ còn lại.
2. Với món tiếp theo định trả góp, tính tổng tiền thật phải trả so với giá trả thẳng.
3. Xoá các ứng dụng cho vay không rõ ràng khỏi điện thoại.
4. Đọc thêm: tài liệu giáo dục tài chính của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các ngân hàng thương mại; báo cáo của CFPB về BNPL (tiếng Anh).