Thất vọng sinh ra không chỉ vì điều xảy ra tệ, mà vì nó tệ hơn điều ta đã mong. Cùng một điểm 7, học sinh kỳ vọng 6 thấy vui, học sinh kỳ vọng 9 thấy buồn. Tâm lý học và thần kinh học đều cho thấy cảm xúc của ta phụ thuộc rất nhiều vào khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế. Hiểu khoảng cách này giúp ta đặt kỳ vọng khôn ngoan hơn — không phải bằng cách thôi mong, mà bằng cách mong cho đúng.
Công thức đơn giản của cảm xúc
Năm 2014, nhóm của Robb Rutledge và Peter Dayan (University College London) công bố trên tạp chí PNAS một mô hình dự đoán mức vui của người tham gia trong các ván đặt cược nhỏ. Cảm giác vui tại mỗi thời điểm không phụ thuộc vào tổng số tiền thắng, mà phụ thuộc vào chuỗi các sai lệch dự đoán gần đây: được nhiều hơn mong đợi thì vui, ít hơn thì buồn. Họ kiểm chứng mô hình trên hơn 18.000 người qua một ứng dụng điện thoại.
Nói gọn: niềm vui ≈ thực tế − kỳ vọng. Đây là cách diễn đạt đơn giản hoá, nhưng giúp hiểu nhiều chuyện đời.
Nhưng kỳ vọng cao không hẳn là xấu
Cũng nghiên cứu năm 2014 chỉ ra điểm tinh tế: khi đang chờ một kết quả, kỳ vọng tích cực tự nó làm ta vui hơn — niềm vui của sự mong chờ. Vì vậy hạ kỳ vọng xuống thật thấp chỉ để khỏi thất vọng có cái giá: ta mất niềm vui chờ đợi.
Thêm nữa, kỳ vọng của người khác về ta có thể đẩy ta tiến bộ. Nghiên cứu nổi tiếng của Robert Rosenthal và Lenore Jacobson (1968) về "hiệu ứng Pygmalion" cho rằng kỳ vọng của giáo viên làm học sinh tiến bộ hơn. Các phân tích về sau xác nhận hiệu ứng có tồn tại nhưng nhỏ hơn và không đều như bản gốc mô tả — một ví dụ khác về việc phải đọc nghiên cứu thận trọng.
Bảng: các kiểu kỳ vọng và hệ quả
| Kiểu kỳ vọng | Ví dụ | Hệ quả hay gặp |
|---|---|---|
| Kỳ vọng cao không thực tế | Học hai tuần mong đỗ chứng chỉ ngoại ngữ cao nhất | Thất vọng, dễ bỏ cuộc |
| Kỳ vọng thấp để tự vệ | "Chắc mình trượt thôi" để khỏi buồn | Ít buồn khi thất bại nhưng có thể ít cố gắng |
| Kỳ vọng vào kết quả | "Phải được giải nhất" | Phụ thuộc nhiều yếu tố ngoài tầm tay |
| Kỳ vọng vào nỗ lực | "Mình sẽ luyện đều mỗi ngày 30 phút" | Nằm trong tầm kiểm soát, dễ hài lòng hơn |
| Kỳ vọng ngầm không nói ra | Mong người thân tự hiểu mình muốn gì | Thất vọng trong các mối quan hệ |
Vì sao ta hay kỳ vọng sai
Thiên lệch lạc quan
Nhà thần kinh học Tali Sharot (sách The Optimism Bias, 2011) tổng hợp bằng chứng rằng phần lớn người đánh giá khả năng gặp chuyện tốt của mình cao hơn thực tế. Thiên lệch này giúp ta dám làm, nhưng cũng khiến ta đánh giá thấp thời gian, chi phí.
Ngụy biện kế hoạch
Kahneman và Tversky (1979) mô tả việc con người thường dự đoán thời gian hoàn thành công việc lạc quan hơn thực tế. Một ví dụ hay được nêu: Nhà hát Opera Sydney dự kiến xong năm 1963, rốt cuộc khánh thành năm 1973, chi phí vượt nhiều lần dự toán.
Mạng xã hội nâng chuẩn
Thấy liên tục những thành tích nổi bật của người khác, chuẩn trong đầu ta về điều "bình thường" bị đẩy lên.
Góc nhìn triết học: kiểm soát và buông
Nhà triết học Khắc kỷ Epictetus (khoảng 50–135) mở đầu sách Enchiridion (Cẩm nang) bằng việc phân biệt điều nằm trong tầm kiểm soát của ta (suy nghĩ, lựa chọn, nỗ lực) và điều không (thân thể, danh tiếng, của cải, hành động của người khác). Ông khuyên đặt mong muốn vào phần thứ nhất. Đây chính là chuyển kỳ vọng từ kết quả sang nỗ lực.
Trong Phật học, khổ được giải thích có liên quan tới sự bám chấp — mong muốn mọi thứ phải theo ý mình. Đây là một cách diễn đạt khác của cùng trực giác: khoảng cách giữa điều ta muốn và điều đang là gây khổ.
Đặt kỳ vọng khôn ngoan hơn
- Tách kỳ vọng thành hai tầng. Mục tiêu kết quả ("muốn đạt 8 điểm") và cam kết nỗ lực ("ôn đủ ba buổi mỗi tuần"). Đánh giá mình chủ yếu theo tầng hai.
- Dùng "góc nhìn bên ngoài". Kahneman khuyên trước khi dự đoán, hỏi những người làm việc tương tự thường mất bao lâu. Thống kê chung đáng tin hơn cảm giác.
- Nói kỳ vọng ra. Trong gia đình, nhóm bạn, nhóm làm việc, kỳ vọng nói rõ đỡ thất vọng hơn kỳ vọng ngầm.
- Giữ niềm vui chờ đợi. Vẫn cho phép mình mong điều tốt, nhưng chuẩn bị tinh thần cho vài kịch bản.
- Sau mỗi thất vọng, rút một bài học. Mình kỳ vọng sai ở đâu: thời gian, khả năng, hay yếu tố ngoài tầm tay?
Làm gì từ hôm nay
- Viết một kỳ vọng bạn đang có cho tháng tới. Bên cạnh, ghi phần nào nằm trong tầm tay, phần nào không.
- Lần tới khi cảm thấy thất vọng với ai đó, tự hỏi: mình đã nói kỳ vọng này cho họ biết chưa?
- Đọc thêm: Cẩm nang của Epictetus (có bản tiếng Việt, rất ngắn); Tư duy nhanh và chậm của Kahneman, chương về ngụy biện kế hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kỳ vọng càng cao càng thất vọng?
Cảm xúc phụ thuộc nhiều vào khoảng cách giữa thực tế và điều ta mong. Nghiên cứu năm 2014 của nhóm University College London cho thấy mức vui gắn với chuỗi các sai lệch dự đoán gần đây, chứ không gắn với tổng kết quả. Mong cao mà thực tế thấp hơn thì buồn.
Có nên hạ kỳ vọng xuống thấp để khỏi buồn không?
Không hẳn. Cùng nghiên cứu đó cho thấy mong chờ điều tốt tự nó mang lại niềm vui. Kỳ vọng quá thấp cũng có thể làm giảm nỗ lực. Cách tốt hơn là đặt kỳ vọng vào nỗ lực của mình và chuẩn bị tinh thần cho nhiều kịch bản.
Hiệu ứng Pygmalion là gì?
Là hiện tượng kỳ vọng của người khác, như giáo viên, ảnh hưởng tới kết quả của ta. Nghiên cứu gốc của Rosenthal và Jacobson năm 1968 gây tiếng vang lớn, nhưng các phân tích sau cho thấy hiệu ứng có thật mà nhỏ hơn và không đều như ban đầu mô tả.
Ngụy biện kế hoạch là gì?
Là xu hướng dự đoán công việc sẽ xong nhanh hơn và rẻ hơn thực tế, do Kahneman và Tversky mô tả năm 1979. Cách khắc phục là tham khảo những dự án tương tự đã làm thường mất bao lâu thay vì chỉ dựa vào kế hoạch của mình.
Epictetus nói gì về kỳ vọng?
Epictetus phân biệt điều nằm trong tầm kiểm soát như suy nghĩ, lựa chọn và nỗ lực với điều ngoài tầm như danh tiếng, của cải và hành động người khác. Ông khuyên đặt mong muốn vào phần thứ nhất, giúp ta bớt khổ khi kết quả không như ý.