Thư viện Alexandria ở Ai Cập, thành lập khoảng đầu thế kỷ 3 TCN dưới triều các vua Ptolemy, là nỗ lực đầu tiên được biết tới nhằm gom toàn bộ tri thức thành văn của nhân loại về một nơi. Nó có thể từng chứa hàng chục nghìn tới hàng trăm nghìn cuộn sách, là nơi làm việc của những học giả như Eratosthenes, người đo chu vi Trái Đất. Thư viện không bị thiêu rụi trong một đêm như truyền thuyết thường kể, mà suy tàn dần qua nhiều thế kỷ. Câu chuyện của nó vừa là biểu tượng cho khát vọng tri thức, vừa là lời nhắc về sự mong manh của tri thức.
Ra đời thế nào
Sau khi Alexander Đại đế mất (323 TCN), tướng Ptolemy chiếm Ai Cập và lập triều đại Ptolemy. Thành phố Alexandria trở thành kinh đô. Theo truyền thống, Ptolemy I (hoặc con ông là Ptolemy II) cùng học giả Demetrius xứ Phalerum lập nên Mouseion — "nơi thờ các nàng Muse", một trung tâm nghiên cứu — và Thư viện bên trong.
Mục tiêu đầy tham vọng: sưu tầm mọi cuốn sách viết bằng tiếng Hy Lạp và dịch sách của các dân tộc khác. Một truyền thuyết nổi tiếng kể Ptolemy II cho dịch Kinh Thánh Do Thái sang tiếng Hy Lạp (bản Bảy Mươi — Septuagint), dù chi tiết câu chuyện mang nhiều màu sắc huyền thoại.
Cách thư viện "săn sách"
Các nguồn cổ (như Galen, thầy thuốc thế kỷ 2) kể những câu chuyện về cách thư viện thu thập sách:
- Khám tàu: mọi tàu cập cảng Alexandria bị kiểm tra; sách tìm thấy được đem sao chép, thư viện giữ bản gốc và trả lại chủ bản sao.
- Mượn rồi giữ: Ptolemy III được kể đã mượn các bản chính thức của bi kịch Aeschylus, Sophocles, Euripides từ Athens, đặt cọc một số tiền lớn, rồi giữ luôn bản gốc, chấp nhận mất tiền cọc.
Những câu chuyện này có thể được phóng đại, nhưng cho thấy khát vọng sưu tầm mãnh liệt — có lúc tới mức bất chấp.
Quy mô thật sự
Các con số cổ đại rất khác nhau: từ 40.000 tới 700.000 cuộn. Các nhà sử học hiện đại thận trọng hơn; nhiều người cho rằng con số hàng chục nghìn tới vài trăm nghìn cuộn là hợp lý. Lưu ý: một "cuộn" giấy cói (papyrus) chỉ chứa một phần của tác phẩm — một tác phẩm dài như Iliad cần nhiều cuộn.
Những học giả của Alexandria
| Học giả | Thời gian | Đóng góp |
|---|---|---|
| Euclid | khoảng 300 TCN | Cơ sở (Elements), nền tảng hình học suốt hơn 2.000 năm (thường được gắn với Alexandria) |
| Callimachus | thế kỷ 3 TCN | Soạn Pinakes — bộ thư mục phân loại sách, được coi là tiền thân của mục lục thư viện |
| Eratosthenes | khoảng 276–194 TCN | Giám đốc thư viện; ước tính chu vi Trái Đất bằng cách đo bóng nắng ở Syene và Alexandria, cho kết quả khá gần thực tế |
| Herophilus | thế kỷ 3 TCN | Những nghiên cứu giải phẫu học đầu tiên |
| Aristarchus xứ Samothrace | thế kỷ 2 TCN | Hiệu đính văn bản Homer |
| Hypatia | khoảng 360–415 | Nhà toán học, triết học nữ ở Alexandria thời sau (không làm ở Thư viện lớn vốn đã suy tàn) |
Eratosthenes đo Trái Đất
Eratosthenes biết rằng vào trưa ngày hạ chí ở Syene (gần Aswan ngày nay), mặt trời chiếu thẳng xuống đáy giếng, không có bóng. Cùng lúc ở Alexandria, cây cột có bóng nghiêng khoảng 7,2 độ — tức một phần năm mươi vòng tròn. Biết khoảng cách giữa hai nơi, ông nhân lên 50 để có chu vi Trái Đất. Kết quả nằm trong khoảng sai số khá nhỏ so với giá trị thật, tuỳ cách quy đổi đơn vị "stadion" cổ. Đây là một trong những phép đo khoa học đẹp nhất lịch sử — chỉ với cây gậy, cái giếng và suy luận.
Thư viện mất đi thế nào
Hình ảnh phổ biến về một trận hoả hoạn duy nhất thiêu rụi thư viện là không chính xác. Các nhà sử học mô tả một quá trình suy tàn kéo dài:
| Thời điểm | Sự kiện |
|---|---|
| 145 TCN | Vua Ptolemy VIII trục xuất nhiều học giả khỏi Alexandria |
| 48 TCN | Julius Caesar đốt tàu ở cảng trong cuộc nội chiến; lửa lan, có thể làm cháy kho sách gần cảng — mức thiệt hại còn tranh cãi |
| Thế kỷ 1–3 | Tài trợ giảm, học giả ít dần |
| Thập niên 270 | Hoàng đế Aurelian chiếm lại Alexandria, khu cung điện (nơi có Mouseion) bị tàn phá |
| 391 | Đền Serapeum — nơi có thư viện "con" — bị phá huỷ |
| 642 | Truyền thuyết kể tướng Ả Rập Amr ibn al-As ra lệnh đốt sách; các nhà sử học coi chuyện này là không đáng tin vì xuất hiện muộn nhiều thế kỷ sau |
Nguyên nhân sâu xa: không phải một ngọn lửa, mà là sự lãng quên — thiếu kinh phí, thiếu người sao chép, chiến tranh, biến động chính trị. Giấy cói lại dễ mục trong khí hậu ẩm vùng ven biển, cần được chép lại liên tục.
Bài học về tri thức
- Khát vọng gom tri thức là một trong những khát vọng cao đẹp nhất của con người — và cũng có lúc trở nên chiếm đoạt (giữ sách của người khác).
- Tri thức mong manh. Phần lớn văn học Hy Lạp cổ đã mất; ví dụ chỉ khoảng 7 trên hơn 120 vở bi kịch của Sophocles còn lại trọn vẹn.
- Tri thức cần được chia sẻ và sao chép để sống sót — giống những nhà chép kinh, những thư viện số ngày nay.
- Phân biệt truyền thuyết và sử liệu ngay cả với câu chuyện về chính tri thức.
Alexandria hôm nay
Năm 2002, Ai Cập khánh thành Bibliotheca Alexandrina — thư viện mới gần vị trí thư viện cổ, với sự hỗ trợ của UNESCO và nhiều nước. Toà nhà hình đĩa nghiêng hướng ra biển, tường đá khắc chữ của nhiều hệ chữ viết trên thế giới. Tinh thần của nó tiếp nối các dự án lưu trữ số như Internet Archive (thành lập 1996), vốn cũng lấy cảm hứng từ Alexandria.
Làm gì từ hôm nay
- Thử lặp lại thí nghiệm Eratosthenes: liên lạc với một người bạn ở tỉnh xa theo hướng bắc – nam, cùng đo bóng một cây gậy lúc trưa, tính góc chênh lệch.
- Đến thư viện gần nhà, làm thẻ, mượn một cuốn sách ngoài lĩnh vực quen thuộc.
- Đọc thêm: Vũ trụ (Cosmos, Carl Sagan) — có chương về Alexandria; Papyrus (Irene Vallejo, 2019) — lịch sử sách thời cổ đại.
Câu hỏi thường gặp
Thư viện Alexandria được thành lập khi nào?
Thư viện được thành lập khoảng đầu thế kỷ 3 trước Công nguyên ở Alexandria, Ai Cập, dưới triều Ptolemy I hoặc Ptolemy II, cùng học giả Demetrius xứ Phalerum. Nó nằm trong Mouseion, một trung tâm nghiên cứu của triều đình.
Thư viện Alexandria có bao nhiêu sách?
Các con số cổ đại dao động từ 40.000 tới 700.000 cuộn. Nhiều nhà sử học hiện đại cho rằng hàng chục nghìn tới vài trăm nghìn cuộn là hợp lý. Một cuộn giấy cói thường chỉ chứa một phần tác phẩm.
Thư viện Alexandria bị đốt cháy như thế nào?
Không có một trận hoả hoạn duy nhất. Thư viện suy tàn dần qua nhiều thế kỷ: học giả bị trục xuất năm 145 TCN, lửa năm 48 TCN thời Caesar, khu cung điện bị tàn phá thập niên 270, đền Serapeum bị phá năm 391. Chuyện đốt sách năm 642 bị coi là không đáng tin.
Eratosthenes đo chu vi Trái Đất thế nào?
Ông so bóng nắng giữa trưa hạ chí ở Syene, nơi không có bóng, và Alexandria, nơi bóng nghiêng khoảng 7,2 độ, tức một phần năm mươi vòng tròn. Nhân khoảng cách hai nơi với 50, ông ước tính được chu vi Trái Đất khá gần thực tế.
Bibliotheca Alexandrina là gì?
Là thư viện mới khánh thành năm 2002 gần vị trí thư viện cổ ở Alexandria, với sự hỗ trợ của UNESCO. Toà nhà hình đĩa nghiêng hướng ra biển, tiếp nối tinh thần gom và chia sẻ tri thức của thư viện xưa.