Lê Quý Đôn: nhà bác học lớn nhất Việt Nam thời trung đại

Lê Quý Đôn (1726–1784) là nhà bác học lớn nhất của Việt Nam thời trung đại, để lại khối lượng tác phẩm đồ sộ về lịch sử, địa lý, văn học, triết học, khoa học tự nhiên. Ông đỗ Bảng nhãn năm 1752, làm quan, đi sứ, nhưng được nhớ tới nhiều nhất vì khát vọng ghi chép và hiểu biết mọi thứ — từ sản vật miền núi tới phong tục, từ sách cổ Trung Hoa tới kiến thức phương Tây ông đọc được. Ông là hình mẫu của người học suốt đời và học để phục vụ đất nước.

Cuộc đời

Ông được tương truyền là thần đồng: lên năm tuổi đã đọc được nhiều thiên Kinh Thi, lớn lên đọc rộng, nhớ dai. Những chi tiết về tuổi thơ có phần được dân gian tô vẽ, nhưng việc ông học vấn uyên bác thì được chứng minh qua tác phẩm.

Khối tác phẩm đồ sộ

Ngoài ra còn nhiều tác phẩm về triết học (Thư kinh diễn nghĩa), thơ văn. Tổng số tác phẩm thường được nhắc là vài chục bộ, nhiều bộ đã thất lạc.

Khát vọng bác học

Ghi chép mọi thứ

Điều đặc biệt ở Lê Quý Đôn là thói quen ghi chép. Ông ghi những gì thấy trên đường đi sứ, những gì nghe từ người dân, sản vật từng vùng, cách làm ruộng, cách đánh thuế. Phủ biên tạp lục là ví dụ tiêu biểu: khi được cử vào miền Trung, ông không chỉ làm quan mà còn khảo sát, ghi lại một cách hệ thống — đến nay vẫn là tư liệu quý cho các nhà sử học.

Tiếp nhận tri thức mới

Trong Vân đài loại ngữ, Lê Quý Đôn có nhắc tới một số kiến thức thiên văn, địa lý mà ông đọc được qua sách của các giáo sĩ phương Tây dịch sang chữ Hán (như quan niệm trái đất tròn). Ông thể hiện thái độ cởi mở, so sánh và bình luận, chứ không bác bỏ ngay điều lạ.

Học để dùng

Lê Quý Đôn viết rằng học phải gắn với thực tế đất nước. Ông quan tâm sâu tới kinh tế, thuế khoá, đời sống dân. Nhiều nhà nghiên cứu coi ông là người đi đầu trong việc nghiên cứu "thực học" ở Việt Nam thế kỷ 18.

Câu nói về học vấn

Có một số câu được gán cho Lê Quý Đôn trên mạng và sách phổ thông, nhưng nguồn gốc nhiều câu không rõ ràng. Khi trích dẫn lời ông, nên dựa vào bản dịch các tác phẩm đã xuất bản bởi các cơ quan nghiên cứu uy tín, như Viện Sử học, Viện Hán Nôm. Đây cũng là một bài học về tinh thần bác học: kiểm chứng nguồn.

Bài học từ Lê Quý Đôn

• Ghi chép là nền tảng của học vấn. Ông biến mỗi chuyến đi, mỗi việc làm thành dịp học.
• Học rộng nhưng có hệ thống. Vân đài loại ngữ chia tri thức thành các loại, các mục.
• Cởi mở với tri thức mới, kể cả từ những nền văn hoá xa lạ.
• Học để phục vụ. Tri thức của ông hướng về đời sống dân, quản lý đất nước.
• Học suốt đời. Ông viết tới những năm cuối đời.

Dấu tích hôm nay

• Nhà lưu niệm, khu tưởng niệm Lê Quý Đôn ở quê ông.
• Hệ thống trường chuyên, trường phổ thông mang tên Lê Quý Đôn ở nhiều tỉnh thành — thể hiện việc ông được coi là biểu tượng của học vấn.
• Các tác phẩm của ông được Viện Sử học, Viện Nghiên cứu Hán Nôm và nhiều nhà xuất bản dịch, in lại.

Làm gì từ hôm nay

1. Bắt đầu một cuốn "kiến văn tiểu lục" của riêng bạn: mỗi ngày ghi một điều mới thấy, mới nghe.
2. Lần tới đi đâu xa, ghi lại một trang về sản vật, phong tục nơi đó.
3. Đọc thêm: Phủ biên tạp lục và Kiến văn tiểu lục (bản dịch tiếng Việt của các nhà Hán Nôm); các công trình nghiên cứu, tuyển tập về Lê Quý Đôn do Viện Sử học và Viện Nghiên cứu Hán Nôm thực hiện.