Văn Miếu – Quốc Tử Giám và 82 bia tiến sĩ: lịch sử và ý nghĩa

Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội là quần thể di tích gắn với gần một nghìn năm lịch sử giáo dục Việt Nam: Văn Miếu dựng năm 1070 để thờ Khổng Tử, Quốc Tử Giám lập năm 1076 là trường học cao cấp đầu tiên. Nơi đây còn lưu giữ 82 tấm bia đá ghi tên những người đỗ tiến sĩ trong 82 khoa thi từ năm 1442 đến 1779. Năm 2010, 82 bia tiến sĩ được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương, và sau đó là Di sản tư liệu thế giới.

Lịch sử hình thành

Thời Nguyễn, kinh đô dời vào Huế, Quốc Tử Giám chuyển vào đó, còn Văn Miếu ở Hà Nội trở thành Văn Miếu của trấn Bắc Thành rồi tỉnh Hà Nội.

82 tấm bia tiến sĩ

Mỗi tấm bia ghi một khoa thi: năm thi, tên vua, tên người chấm thi, và danh sách những người đỗ kèm quê quán. Bia đặt trên lưng rùa đá — rùa là biểu tượng của sự trường tồn, bền vững trong văn hoá phương Đông.

• Số lượng: 82 bia, ứng với 82 khoa thi từ 1442 tới 1779 (thời Lê sơ, Mạc và Lê trung hưng; việc dựng bia có khi được làm bù sau nhiều năm).
• Số tiến sĩ được ghi tên: khoảng 1.300 người (các nguồn ghi 1.304 hoặc 1.307).
• Nghệ thuật: hoa văn trên bia thay đổi theo thời kỳ, là tư liệu quý cho nghiên cứu mỹ thuật cổ.
• Văn bia: nhiều bài văn bia nêu quan điểm về nhân tài. Câu nổi tiếng trong bia khoa Nhâm Tuất 1442 do Thân Nhân Trung soạn: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn."

Lưu ý: tấm bia 1442 được dựng năm 1484, nên văn bia do Thân Nhân Trung — người sống thời Lê Thánh Tông — soạn, không phải soạn ngay năm 1442.

Kiến trúc: năm lớp không gian

Tục xoa đầu rùa và việc bảo vệ di sản

Từng có tục du khách, sĩ tử xoa đầu rùa đá để cầu may mắn trong thi cử. Việc này làm mòn hiện vật quý. Ban quản lý đã dựng rào bảo vệ nhà bia và cấm sờ vào bia, rùa. Đây là ví dụ cho thấy tôn vinh tri thức đúng cách là gìn giữ di sản, không phải cầu may.

Ngày nay, nhiều học sinh đến Văn Miếu trước kỳ thi, và cũng có tục xin chữ ông đồ dịp Tết. Đây là nét văn hoá đẹp nếu được hiểu như một lời nhắc về chí học, không phải bùa may.

Văn Miếu và khát vọng tri thức

• Tôn vinh người học giỏi bằng đá: tên tiến sĩ được khắc để lưu muôn đời — một cách nói rằng tri thức đáng được ghi nhớ lâu hơn vàng bạc.
• Giáo dục cho người tài, không chỉ con nhà quyền quý: từ thời Trần, cửa Quốc Tử Giám mở cho con em thường dân học giỏi.
• Người thầy được tôn kính: Chu Văn An được thờ ở Thái Học.

Những văn miếu khác ở Việt Nam

Ngoài Văn Miếu Hà Nội còn có Văn Miếu Huế (thời Nguyễn, cũng có bia tiến sĩ triều Nguyễn), Văn Miếu Trấn Biên (Biên Hoà, Đồng Nai, dựng năm 1715), Văn Miếu Mao Điền (vùng Hải Dương xưa), Văn Miếu Xích Đằng (Hưng Yên)… Nhiều làng còn có văn chỉ — nơi thờ Khổng Tử và ghi danh người đỗ đạt của làng.

Làm gì từ hôm nay

1. Nếu ở Hà Nội hoặc tới Hà Nội, dành một buổi đi Văn Miếu – Quốc Tử Giám, tìm tấm bia khoa 1442 và câu "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia".
2. Tìm hiểu xem quê bạn có văn miếu, văn chỉ không, và ai là người đỗ đạt nổi tiếng của địa phương.
3. Đọc thêm: Văn bia Quốc Tử Giám Hà Nội (Viện Nghiên cứu Hán Nôm dịch, chú giải); trang thông tin của Trung tâm Hoạt động Văn hoá Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám.