Nguyễn Hiền và Mạc Đĩnh Chi là hai trạng nguyên nổi tiếng thời Trần, gắn với những câu chuyện về tài năng sớm và khát vọng học vượt khó. Nguyễn Hiền đỗ Trạng nguyên năm 1247 khi mới khoảng 12–13 tuổi, được coi là trạng nguyên trẻ nhất lịch sử khoa cử Việt Nam. Mạc Đĩnh Chi xuất thân nghèo khó, ngoại hình bị chê, đỗ Trạng nguyên năm 1304 và nổi tiếng với bài phú "Ngọc tỉnh liên". Quanh hai ông có nhiều giai thoại dân gian — cần phân biệt phần được sử sách ghi với phần truyền thuyết.
Nguyễn Hiền: trạng nguyên nhỏ tuổi
Những gì sử sách ghi
Nguyễn Hiền (1234–1256) quê ở làng Dương A (nay thuộc tỉnh Ninh Bình, trước thuộc Nam Định). Theo Đại Việt sử ký toàn thư, khoa thi năm Đinh Mùi (1247) thời vua Trần Thái Tông lần đầu đặt danh hiệu Tam khôi: Nguyễn Hiền đỗ Trạng nguyên, Lê Văn Hưu (sau này là tác giả bộ Đại Việt sử ký) đỗ Bảng nhãn, Đặng Ma La đỗ Thám hoa.
Vì ông còn quá nhỏ, nhà vua cho về quê học thêm lễ nghi trước khi bổ dụng. Về sau ông làm quan tới Thượng thư bộ Công nhưng mất sớm.
Giai thoại dân gian
- Học lỏm ở chùa: nhà nghèo, cậu bé học nhờ ở chùa, tự học bằng cách viết lên lá, lên đất.
- Xâu chỉ qua ruột ốc: giai thoại kể sứ phương Bắc đố xâu sợi chỉ qua vỏ ốc xoắn; Nguyễn Hiền bày cách buộc chỉ vào con kiến, bôi mỡ ở đầu bên kia cho kiến bò qua. Đây là giai thoại có nhiều dị bản ở các nước, không có trong chính sử.
- Đòi vua đến rước: có chuyện kể khi được triều đình mời, cậu đòi phải có nghi lễ đúng phép mới đi.
Những giai thoại này cho thấy hình ảnh dân gian về một cậu bé thông minh, tự tin — nhưng không nên coi là chuyện có thật từng chi tiết.
Mạc Đĩnh Chi: vượt qua định kiến
Những gì sử sách ghi
Mạc Đĩnh Chi (khoảng 1280–1346) quê ở làng Lũng Động, vùng Hải Dương xưa (nay thuộc thành phố Hải Phòng). Ông đỗ Trạng nguyên khoa Giáp Thìn năm 1304 thời vua Trần Anh Tông. Sử chép ông người thấp bé, dung mạo không ưa nhìn, nên nhà vua có ý chê. Ông dâng bài phú "Ngọc tỉnh liên" (Hoa sen trong giếng ngọc), tự ví mình như bông sen quý, khiến vua trọng tài và bổ dụng.
Ông làm quan qua nhiều đời vua Trần, nổi tiếng thanh liêm, từng đi sứ nhà Nguyên.
Bài phú "Ngọc tỉnh liên"
Bài phú viết bằng chữ Hán, mượn hình ảnh hoa sen mọc trong giếng ngọc trên đỉnh núi Thái Hoa — một loài sen quý, thanh cao, không ai biết tới — để nói về người có tài đức bị đánh giá qua vẻ ngoài. Đây là một trong những tác phẩm phú chữ Hán tiêu biểu của văn học thời Trần.
Giai thoại "Lưỡng quốc Trạng nguyên"
Dân gian kể khi đi sứ, Mạc Đĩnh Chi đối đáp xuất sắc, được vua Nguyên phong làm "Lưỡng quốc Trạng nguyên" (trạng nguyên hai nước). Nhiều câu đối nổi tiếng được gán cho ông. Các nhà nghiên cứu cho rằng danh hiệu này và nhiều câu đối là truyền thuyết, không thấy ghi trong chính sử Trung Hoa hay Việt Nam thời đó. Giá trị của chúng nằm ở chỗ thể hiện niềm tự hào về trí tuệ người Việt.
Học dưới ánh đom đóm
Giai thoại kể cậu bé Mạc Đĩnh Chi nhà nghèo không có dầu đèn, bắt đom đóm bỏ vào vỏ trứng để lấy ánh sáng đọc sách. Chuyện "túi đom đóm" (nang huỳnh) vốn có trong sách Trung Hoa, gắn với Xa Dận đời Tấn. Dân gian Việt kể lại với nhân vật Việt — một dấu hiệu cho thấy hình ảnh này được yêu thích ở cả hai nền văn hoá.
So sánh hai tấm gương
| Nguyễn Hiền | Mạc Đĩnh Chi | |
|---|---|---|
| Năm đỗ | 1247 | 1304 |
| Đời vua | Trần Thái Tông | Trần Anh Tông |
| Điểm nổi bật | Tài năng rất sớm | Vượt định kiến ngoại hình, xuất thân |
| Tác phẩm còn lại | Hầu như không còn | "Ngọc tỉnh liên phú" và một số thơ văn |
| Bài học | Tài năng cần được rèn thêm (vua cho về học lễ) | Phẩm chất quan trọng hơn vẻ ngoài |
Bài học về khát vọng tri thức
- Nghèo khó không chặn được khát vọng học. Cả hai đều xuất thân không giàu có.
- Tài năng sớm cần được nuôi dưỡng đúng cách. Câu chuyện Trần Thái Tông cho Nguyễn Hiền về học thêm cho thấy cái tài cần đi cùng sự trưởng thành.
- Đừng đánh giá người qua vẻ ngoài. Bài phú hoa sen của Mạc Đĩnh Chi vẫn còn nguyên ý nghĩa.
- Thanh liêm sau khi thành đạt. Mạc Đĩnh Chi được nhớ không chỉ vì tài mà vì giữ mình trong sạch khi làm quan.
Dấu tích hôm nay
- Đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền ở quê ông (vùng Nam Định xưa, nay thuộc Ninh Bình).
- Đền thờ Mạc Đĩnh Chi ở làng Lũng Động (vùng Hải Dương xưa, nay thuộc Hải Phòng).
- Tên hai ông được đặt cho nhiều trường học, đường phố trên cả nước.
Làm gì từ hôm nay
- Tìm đọc bản dịch bài "Ngọc tỉnh liên phú" và chọn một hình ảnh bạn thích.
- Nghĩ về một lần bạn bị đánh giá qua vẻ ngoài, hoặc đã đánh giá người khác như vậy.
- Đọc thêm: Đại Việt sử ký toàn thư (phần Kỷ nhà Trần); Thơ văn Lý – Trần (Viện Văn học), tập II.
Câu hỏi thường gặp
Trạng nguyên nhỏ tuổi nhất Việt Nam là ai?
Là Nguyễn Hiền, đỗ Trạng nguyên năm 1247 thời vua Trần Thái Tông khi mới khoảng 12 tới 13 tuổi. Vì còn quá nhỏ, nhà vua cho ông về quê học thêm lễ nghi trước khi bổ dụng làm quan.
Mạc Đĩnh Chi đỗ trạng nguyên năm nào?
Mạc Đĩnh Chi đỗ Trạng nguyên khoa Giáp Thìn năm 1304 thời vua Trần Anh Tông. Ông người thấp bé, bị vua có ý chê, nên dâng bài phú Ngọc tỉnh liên tự ví mình như hoa sen quý, khiến vua trọng dụng.
Lưỡng quốc Trạng nguyên có thật không?
Danh hiệu Lưỡng quốc Trạng nguyên gán cho Mạc Đĩnh Chi khi đi sứ nhà Nguyên được các nhà nghiên cứu cho là truyền thuyết, không thấy ghi trong chính sử. Nó thể hiện niềm tự hào dân gian về trí tuệ người Việt.
Ngọc tỉnh liên phú nói về gì?
Bài phú chữ Hán của Mạc Đĩnh Chi mượn hình ảnh hoa sen mọc trong giếng ngọc trên đỉnh núi Thái Hoa, quý và thanh cao mà ít ai biết, để nói về người có tài đức bị đánh giá qua vẻ ngoài.
Chuyện học dưới ánh đom đóm có thật không?
Đây là giai thoại. Chuyện túi đom đóm vốn có trong sách Trung Hoa gắn với Xa Dận đời Tấn, rồi được dân gian Việt kể lại với nhân vật Mạc Đĩnh Chi. Nó phản ánh khát vọng học vượt khó hơn là sự kiện có thật.