Ikigai (生き甲斐) là từ tiếng Nhật, thường dịch là "lý do để sống" hay "điều khiến cuộc sống đáng sống". Ở Nhật, ikigai thường là những điều giản dị: chăm vườn rau, chơi với cháu, làm tốt công việc hằng ngày. Sơ đồ bốn vòng tròn "điều bạn yêu – điều bạn giỏi – điều thế giới cần – điều được trả tiền" lan khắp mạng thật ra không phải khái niệm gốc của Nhật, mà là sự ghép nối của phương Tây. Hiểu đúng ikigai giúp ta tìm ý nghĩa mà không biến nó thành một áp lực "phải tìm ra đam mê".
Ikigai trong tiếng Nhật
Chữ "iki" (生き) là sống, "gai" (甲斐) là giá trị, đáng công. Ikigai có thể là một hoạt động, một người, một vai trò — bất cứ điều gì làm ta thấy đời có ý nghĩa. Người Nhật có thể nói "ikigai của tôi là các cháu" hay "ikigai của tôi là hát karaoke với bạn bè mỗi tuần".
Nhà tâm thần học Mieko Kamiya (1914–1979) viết cuốn Ikigai ni tsuite (Về ikigai, 1966) sau nhiều năm làm việc với bệnh nhân phong bị cách ly — những người tìm được ikigai dù hoàn cảnh vô cùng khắc nghiệt. Cuốn sách được coi là tác phẩm kinh điển về chủ đề này ở Nhật.
Sơ đồ bốn vòng tròn: nguồn gốc thật
Sơ đồ Venn với bốn vòng "yêu – giỏi – thế giới cần – được trả tiền" và ikigai ở giữa phổ biến từ khoảng năm 2014, khi blogger Marc Winn ghép từ "ikigai" vào một sơ đồ "Purpose" (mục đích) của tác giả Tây Ban Nha Andrés Zuzunaga. Chính Winn sau này viết rằng ông đã ghép hai thứ không liên quan. Nhiều người Nhật thấy sơ đồ này xa lạ, vì với họ, ikigai không nhất thiết liên quan tới nghề nghiệp hay tiền bạc.
| Ikigai kiểu Nhật | Ikigai kiểu sơ đồ phương Tây |
|---|---|
| Có thể nhỏ bé, đời thường | Thường hiểu là "sứ mệnh lớn" |
| Không cần liên quan tới tiền | Một vòng là "được trả tiền" |
| Có thể có nhiều ikigai cùng lúc | Một điểm giao duy nhất |
| Cảm nhận, không cần "tìm ra" theo công thức | Bài tập phân tích để tìm nghề |
Sơ đồ phương Tây vẫn có thể hữu ích khi suy nghĩ về chọn nghề — nhưng nên gọi đúng tên nó.
Nghiên cứu về ikigai và sức khoẻ
- Nghiên cứu Ohsaki (Nhật Bản): Toshimasa Sone và cộng sự (2008) theo dõi hơn 43.000 người ở tỉnh Miyagi trong bảy năm. Người trả lời "có ikigai" có tỉ lệ tử vong do mọi nguyên nhân thấp hơn người không có, kể cả sau khi tính một số yếu tố sức khoẻ khác. Đây là nghiên cứu quan sát, nên chỉ cho thấy liên hệ, chưa chứng minh nhân quả.
- Ý nghĩa cuộc sống ở phương Tây: nhiều nghiên cứu về "mục đích sống" (purpose in life), như của Patricia Boyle và cộng sự (Đại học Rush, Chicago), gắn mục đích sống cao với nguy cơ thấp hơn về một số bệnh ở người lớn tuổi.
"Bí mật trường thọ Okinawa"?
Sách Ikigai: The Japanese Secret to a Long and Happy Life (Héctor García và Francesc Miralles, 2016) rất phổ biến, gắn ikigai với tuổi thọ cao ở Okinawa. Okinawa từng nổi tiếng về tỉ lệ người sống trăm tuổi, nhưng tuổi thọ ở đây chịu tác động của nhiều yếu tố: chế độ ăn truyền thống, vận động, cộng đồng gắn bó (moai — các nhóm bạn hỗ trợ nhau suốt đời). Gần đây tuổi thọ trung bình của Okinawa so với các tỉnh khác của Nhật đã giảm thứ hạng, một phần vì thói quen ăn uống thay đổi. Ikigai có thể là một phần câu chuyện, nhưng không phải "bí mật" duy nhất.
Tìm ikigai cho mình
Ken Mogi, nhà thần kinh học Nhật, trong sách Awakening Your Ikigai (2017) đề xuất năm trụ cột:
- Bắt đầu từ điều nhỏ.
- Giải phóng bản thân (chấp nhận mình như vốn là).
- Hài hoà và bền vững (với người khác, với môi trường).
- Niềm vui từ những điều nhỏ bé.
- Sống ở hiện tại.
Câu hỏi gợi ý
- Điều gì khiến mình quên thời gian khi làm?
- Sáng thức dậy, điều gì khiến mình thấy háo hức dù chỉ một chút?
- Ai là người mình muốn chăm sóc, muốn gặp?
- Khi mình giúp được ai đó, đó thường là việc gì?
- Hồi nhỏ mình thích làm gì mà giờ đã bỏ?
Đừng biến ikigai thành áp lực
Nhà tâm lý Paul O'Keefe, Carol Dweck và Gregory Walton (2018) thấy người tin rằng đam mê là thứ "có sẵn, chỉ cần tìm ra" dễ bỏ cuộc khi gặp khó khăn với mối quan tâm mới, so với người tin đam mê là thứ "phát triển dần". Ikigai cũng vậy: hiếm khi nó lộ diện như một khám phá đột ngột, mà thường lớn dần qua việc ta làm, người ta gặp.
Những khái niệm gần ikigai
- Tiếng Việt: "lẽ sống", "niềm vui sống", "chí hướng" — mỗi từ mang sắc thái khác.
- Viktor Frankl: "ý chí hướng về ý nghĩa", với ba con đường tìm ý nghĩa: qua công việc, qua tình yêu thương, qua thái độ trước nghịch cảnh (sách Đi tìm lẽ sống).
- Eudaimonia của Aristotle: hạnh phúc như sự nảy nở, sống trọn với đức tính và khả năng của mình.
Làm gì từ hôm nay
- Viết danh sách mười điều nhỏ làm bạn thấy đời đáng sống. Đừng lọc, cứ viết.
- Chọn một điều và cho nó thêm chút thời gian trong tuần này.
- Trả lời câu hỏi "hồi nhỏ mình thích làm gì?" và thử lại một lần.
- Đọc thêm: Awakening Your Ikigai (Ken Mogi, có bản tiếng Việt); Đi tìm lẽ sống (Viktor Frankl).
Câu hỏi thường gặp
Ikigai là gì?
Ikigai là từ tiếng Nhật nghĩa là lý do để sống hay điều khiến cuộc sống đáng sống. Ở Nhật, ikigai thường là những điều giản dị như chăm vườn, chơi với cháu, làm tốt công việc hằng ngày, không nhất thiết là sứ mệnh lớn.
Sơ đồ bốn vòng tròn ikigai có phải của Nhật không?
Không. Sơ đồ yêu, giỏi, thế giới cần, được trả tiền phổ biến từ khoảng năm 2014 khi blogger Marc Winn ghép từ ikigai vào sơ đồ Purpose của Andrés Zuzunaga. Chính Winn sau này thừa nhận đã ghép hai thứ không liên quan.
Có ikigai có sống lâu hơn không?
Nghiên cứu Ohsaki theo dõi hơn 43.000 người Nhật trong bảy năm thấy người có ikigai có tỉ lệ tử vong thấp hơn. Đây là nghiên cứu quan sát nên chỉ cho thấy liên hệ, chưa chứng minh ikigai trực tiếp làm sống lâu hơn.
Làm sao tìm ikigai của mình?
Bắt đầu từ điều nhỏ: điều gì khiến mình quên thời gian, háo hức khi thức dậy, ai mình muốn chăm sóc, mình hay giúp người khác việc gì. Ikigai thường lớn dần qua trải nghiệm chứ hiếm khi được tìm ra đột ngột.
Ikigai khác đam mê thế nào?
Đam mê thường hiểu là sự say mê mãnh liệt một lĩnh vực, còn ikigai rộng hơn và có thể rất bình dị, như niềm vui chăm sóc người thân. Một người có thể có nhiều ikigai cùng lúc mà không cần chúng liên quan tới nghề nghiệp.