Tiền có mua được hạnh phúc, nhưng không vô hạn và không theo cách ta thường nghĩ. Nghiên cứu cho thấy thu nhập tăng gắn với mức hài lòng cuộc sống tăng, nhất là khi đang nghèo; ở mức cao hơn, mỗi khoản tăng thêm đem lại ít hơn. Cách tiêu tiền cũng quan trọng không kém số tiền: chi cho trải nghiệm, cho người khác, cho thời gian rảnh thường đem lại nhiều niềm vui hơn mua thêm đồ vật. Cuộc tranh luận nổi tiếng về "ngưỡng 75.000 USD" là ví dụ hay cho việc khoa học tự sửa mình.
Nghịch lý Easterlin
Năm 1974, nhà kinh tế Richard Easterlin công bố một phát hiện gây chú ý: trong một quốc gia, người giàu hơn thường hạnh phúc hơn người nghèo; nhưng khi cả quốc gia giàu lên theo thời gian (như Mỹ sau Thế chiến), mức hạnh phúc trung bình không tăng tương ứng. Điều này gọi là "nghịch lý Easterlin".
Về sau, Betsey Stevenson và Justin Wolfers (2008) phân tích dữ liệu nhiều nước hơn và cho rằng các nước giàu hơn nhìn chung có mức hài lòng cuộc sống cao hơn, và tăng trưởng gắn với tăng hài lòng. Easterlin vẫn bảo vệ quan điểm của mình với dữ liệu dài hạn. Cuộc tranh luận chưa ngã ngũ hoàn toàn, nhưng cả hai phía đồng ý tiền có liên quan tới hạnh phúc, chỉ khác nhau ở mức độ.
Câu chuyện "ngưỡng 75.000 USD"
| Năm | Nghiên cứu | Kết luận |
|---|---|---|
| 2010 | Daniel Kahneman và Angus Deaton, dữ liệu khảo sát Gallup khoảng 450.000 người Mỹ | Mức hài lòng cuộc sống tăng đều theo thu nhập; nhưng cảm xúc hằng ngày (vui, buồn, căng thẳng) chững lại ở khoảng 75.000 USD/năm |
| 2021 | Matthew Killingsworth, dữ liệu hơn 33.000 người qua ứng dụng hỏi cảm xúc trong ngày | Cảm xúc hằng ngày tiếp tục tăng theo thu nhập, không thấy ngưỡng |
| 2023 | Killingsworth, Kahneman và Barbara Mellers hợp tác ("hợp tác đối nghịch") | Với đa số người, cảm xúc tăng theo thu nhập không ngưỡng; riêng nhóm khoảng 15–20% kém hạnh phúc nhất thì có ngưỡng, sau đó tiền không giúp thêm |
Điểm đáng học: hai nhóm nghiên cứu có kết quả trái nhau đã ngồi lại cùng phân tích, và tìm ra cả hai đều đúng một phần. Đây là cách khoa học vận hành tốt. Cũng cần nhớ: các con số trên là dữ liệu ở Mỹ, quy đổi máy móc sang hoàn cảnh Việt Nam là không chính xác.
Thang logarit: vì sao người nghèo được lợi nhiều hơn
Nhiều nghiên cứu cho thấy hài lòng cuộc sống tăng theo logarit của thu nhập: tăng gấp đôi thu nhập đem lại mức tăng hài lòng tương tự, dù bạn đi từ 5 triệu lên 10 triệu hay từ 50 triệu lên 100 triệu đồng mỗi tháng. Nghĩa là cùng 5 triệu đồng thêm vào, người thu nhập thấp được lợi gấp nhiều lần người thu nhập cao.
Đây là lý do các chương trình trao tiền mặt trực tiếp cho hộ nghèo (như nghiên cứu của Johannes Haushofer và Jeremy Shapiro với tổ chức GiveDirectly ở Kenya, 2016) ghi nhận cải thiện đáng kể về hạnh phúc và giảm căng thẳng.
Tiêu tiền sao cho vui hơn
Elizabeth Dunn (Đại học British Columbia) và Michael Norton (Harvard) tổng kết trong sách Happy Money (2013) năm nguyên tắc dựa trên nghiên cứu:
- Mua trải nghiệm. Chuyến đi, buổi hoà nhạc, lớp học thường đem lại niềm vui bền hơn đồ vật (xem bài riêng).
- Biến nó thành món quà hiếm. Hạn chế dùng thường xuyên một niềm vui để giữ nó tươi mới.
- Mua thời gian. Ashley Whillans và cộng sự (2017) thấy người chi tiền để tiết kiệm thời gian (thuê dọn nhà, đặt đồ ăn khi bận) có mức hài lòng cao hơn.
- Trả trước, dùng sau. Trả trước cho chuyến đi và chờ đợi làm tăng niềm vui mong chờ; mua trước trả sau thì ngược lại.
- Chi cho người khác. Thí nghiệm năm 2008 của Dunn, Lara Aknin và Norton: người được cho tiền và bảo tiêu cho người khác vui hơn vào cuối ngày so với người tiêu cho bản thân. Hiệu ứng được ghi nhận ở nhiều nước, dù bản tái lập lớn gần đây cho thấy độ lớn có thể nhỏ hơn ban đầu.
Khi tiền làm ta kém vui
- So sánh: nghiên cứu của Erzo Luttmer (2005) cho thấy cùng mức thu nhập, người sống giữa hàng xóm giàu hơn có xu hướng kém hài lòng hơn.
- Đánh đổi thời gian: làm thêm giờ để kiếm thêm nhưng mất thời gian với gia đình, mất ngủ.
- Nợ: nợ tiêu dùng gắn với căng thẳng và sức khoẻ tâm thần kém hơn trong nhiều nghiên cứu.
- Chạy theo mục tiêu vật chất: như nghiên cứu của Tim Kasser cho thấy.
Góc nhìn văn hoá
Tục ngữ Việt có câu "Tiền nào của nấy" và cả "Một túp lều tranh hai trái tim vàng" — hai thái cực. Thực tế nằm ở giữa: túp lều tranh dột nát khó hạnh phúc, nhưng lâu đài không có người thương cũng lạnh lẽo. Nghiên cứu dài hạn của Harvard về phát triển người trưởng thành (xem bài riêng) cho thấy chất lượng các mối quan hệ dự đoán sức khoẻ và hạnh phúc tuổi già mạnh hơn tiền bạc.
Làm gì từ hôm nay
- Xem lại chi tiêu tháng trước: bao nhiêu phần cho đồ vật, trải nghiệm, người khác, thời gian?
- Tháng này, chuyển một khoản nhỏ từ đồ vật sang trải nghiệm hoặc quà cho người khác.
- Viết ra một việc bạn có thể "mua thời gian" để dành cho gia đình.
- Đọc thêm: Happy Money (Dunn và Norton); bài "Income and emotional well-being: A conflict resolved" (Killingsworth, Kahneman, Mellers, PNAS 2023).
Câu hỏi thường gặp
Tiền có mua được hạnh phúc không?
Có, ở mức độ nhất định. Thu nhập cao hơn gắn với hài lòng cuộc sống cao hơn, nhất là khi đang nghèo. Nhưng mỗi khoản tăng thêm đem lại ít hơn khi đã khá giả, và cách tiêu tiền quan trọng không kém số tiền.
Ngưỡng 75.000 USD là gì?
Là kết quả của Kahneman và Deaton năm 2010: ở Mỹ, cảm xúc hằng ngày chững lại khi thu nhập đạt khoảng 75.000 USD một năm. Năm 2023, một nghiên cứu hợp tác cho thấy với đa số người không có ngưỡng này, chỉ nhóm kém hạnh phúc nhất mới có.
Nghịch lý Easterlin là gì?
Là phát hiện năm 1974 của Richard Easterlin: trong một nước, người giàu thường hạnh phúc hơn, nhưng khi cả nước giàu lên theo thời gian, hạnh phúc trung bình không tăng tương ứng. Các nghiên cứu sau còn tranh luận về kết luận này.
Tiêu tiền thế nào để hạnh phúc hơn?
Theo Dunn và Norton, nên ưu tiên mua trải nghiệm, chi cho người khác, mua thời gian rảnh, trả trước rồi tận hưởng sau và giữ niềm vui ở dạng hiếm hoi để không bị nhàm.
Vì sao có tiền mà vẫn không vui?
Có thể do so sánh với người giàu hơn, đánh đổi quá nhiều thời gian và sức khoẻ để kiếm tiền, nợ nần, hoặc đặt nặng mục tiêu vật chất. Các mối quan hệ tốt dự đoán hạnh phúc lâu dài mạnh hơn tiền bạc.