Nhiều nghiên cứu cho thấy tiền chi cho trải nghiệm — một chuyến đi, một buổi biểu diễn, một lớp học, một bữa ăn cùng người thân — thường đem lại niềm vui lâu hơn so với tiền chi cho đồ vật. Lý do là trải nghiệm khó bị so sánh, dễ trở thành một phần con người ta, gắn kết ta với người khác và càng nhớ càng đẹp. Tuy vậy đây là xu hướng trung bình: có đồ vật mang lại trải nghiệm (cây đàn, đôi giày chạy), và với người đang thiếu thốn, đồ dùng thiết yếu quan trọng hơn mọi chuyến đi.
Nghiên cứu nền tảng
Năm 2003, Leaf Van Boven (Đại học Colorado) và Thomas Gilovich (Đại học Cornell) công bố loạt nghiên cứu "To Do or to Have?". Họ hỏi người tham gia nhớ lại một lần mua để trải nghiệm và một lần mua để sở hữu với số tiền tương tự. Phần lớn cho biết lần mua trải nghiệm làm họ vui hơn. Một khảo sát toàn quốc ở Mỹ cũng cho kết quả tương tự.
Về sau Gilovich, Amit Kumar và cộng sự thực hiện thêm nhiều nghiên cứu, tổng kết trong bài "A wonderful life: experiential consumption and the pursuit of happiness" (2015).
Năm lý do trải nghiệm vui lâu hơn
1. Ít bị so sánh
Mua điện thoại xong, thấy bạn mua đời mới hơn là buồn. Nhưng chuyến đi biển với gia đình khó đem so với chuyến đi của người khác. Travis Carter và Gilovich (2010) thấy người ta ít "chạnh lòng" khi biết có phương án trải nghiệm tốt hơn, so với khi biết có món đồ tốt hơn.
2. Trở thành một phần bản thân
Ta là tổng những gì ta đã trải qua nhiều hơn là những gì ta sở hữu. Kể về chuyến leo núi đầu tiên là kể về chính mình.
3. Gắn kết với người khác
Phần lớn trải nghiệm được chia sẻ với ai đó, và câu chuyện về nó còn được kể lại nhiều lần. Kumar và Gilovich (2015) thấy người ta kể về trải nghiệm nhiều hơn và thích nghe về trải nghiệm của người khác hơn là nghe về đồ họ mua.
4. Ký ức tô hồng
Terence Mitchell và cộng sự (1997) ghi nhận "hiệu ứng nhìn lại màu hồng": khi nhớ lại chuyến đi, ta quên dần những phút mệt, mưa, tắc đường, chỉ giữ lại phần đẹp. Đồ vật thì ngược lại — ngày càng cũ, trầy xước.
5. Niềm vui chờ đợi
Kumar, Matthew Killingsworth và Gilovich (2014) thấy chờ một trải nghiệm thường đem lại cảm giác hào hứng dễ chịu, còn chờ một món đồ hay đi kèm sự sốt ruột.
So sánh nhanh
| Tiêu chí | Đồ vật | Trải nghiệm |
|---|---|---|
| Thời gian niềm vui | Cao lúc mới, giảm nhanh khi quen | Ngắn lúc diễn ra nhưng sống lâu trong ký ức |
| Bị so sánh | Dễ | Khó |
| Chia sẻ với người khác | Ít | Nhiều |
| Theo thời gian | Cũ đi, hỏng | Ký ức được tô đẹp |
| Hối tiếc khi không mua | Thường ít | Người ta hay tiếc vì bỏ lỡ trải nghiệm hơn |
Những giới hạn cần biết
- Thu nhập: một số nghiên cứu gợi ý lợi thế của trải nghiệm rõ hơn ở người có thu nhập đủ sống. Với gia đình khó khăn, một chiếc xe đạp để con đi học có thể quan trọng hơn mọi chuyến du lịch.
- Trải nghiệm tệ: Leonardo Nicolao và cộng sự (2009) thấy trải nghiệm không như ý có thể làm người ta buồn hơn mua đồ không như ý.
- Ranh giới mờ: cây đàn guitar, bộ đồ cắm trại, sách là đồ vật nhưng mở ra trải nghiệm. Darwin Guevarra và Ryan Howell (2015) gọi chúng là "hàng hoá trải nghiệm" và thấy chúng cũng đem lại hạnh phúc cao.
- Trải nghiệm để khoe: đi chơi chủ yếu để chụp ảnh đăng mạng thì lợi thế "ít bị so sánh" mất đi.
Trải nghiệm không cần đắt
Trải nghiệm đáng nhớ không đồng nghĩa với chuyến du lịch xa xỉ. Một buổi dã ngoại ở công viên, một buổi tối nấu ăn cả nhà, một buổi đi bảo tàng (nhiều bảo tàng ở Việt Nam có vé rẻ hoặc miễn phí vào một số ngày), một đêm ngắm sao ở quê, một buổi học làm gốm — đều là trải nghiệm.
Gilovich gợi ý chính phủ và cộng đồng nên đầu tư vào công viên, đường đi bộ, bảo tàng, thư viện — những nơi tạo điều kiện trải nghiệm cho mọi người.
Trải nghiệm trong văn hoá Việt
Câu "Đi một ngày đàng, học một sàng khôn" đã nói lên giá trị của trải nghiệm từ lâu. Truyền thống du xuân, đi lễ hội, về quê ăn Tết cũng là những trải nghiệm gắn kết cộng đồng, gia đình mà ký ức về chúng theo ta suốt đời.
Làm gì từ hôm nay
- Nhớ lại ba lần mua sắm và ba trải nghiệm trong năm qua. Cái nào còn làm bạn mỉm cười khi nghĩ tới?
- Lên kế hoạch một trải nghiệm nhỏ, chi phí thấp cho tháng này cùng người thân. Lên lịch trước để tận hưởng niềm vui chờ đợi.
- Khi định mua một món đồ, hỏi: nó có mở ra trải nghiệm mới không?
- Đọc thêm: Happy Money (Dunn và Norton), chương "Buy Experiences".
Câu hỏi thường gặp
Mua trải nghiệm có vui hơn mua đồ không?
Nhiều nghiên cứu, mở đầu là Van Boven và Gilovich năm 2003, cho thấy trải nghiệm thường đem lại niềm vui lâu hơn đồ vật. Đây là xu hướng trung bình, rõ hơn ở người có thu nhập đủ sống, và có đồ vật như cây đàn cũng mở ra trải nghiệm.
Vì sao trải nghiệm làm ta vui lâu hơn?
Vì trải nghiệm khó bị so sánh, trở thành một phần con người ta, thường được chia sẻ với người khác, ký ức về nó được tô đẹp theo thời gian và việc chờ đợi nó cũng vui. Đồ vật thì dễ bị so sánh và cũ đi.
Hiệu ứng nhìn lại màu hồng là gì?
Là xu hướng nhớ lại một trải nghiệm đẹp hơn lúc nó diễn ra, quên dần phần mệt mỏi hay khó chịu. Nghiên cứu của Terence Mitchell năm 1997 ghi nhận hiện tượng này ở các chuyến đi.
Trải nghiệm có phải lúc nào cũng tốt hơn đồ vật?
Không. Với người đang thiếu thốn, đồ dùng thiết yếu quan trọng hơn. Trải nghiệm tệ cũng có thể làm buồn nhiều. Và nếu đi chơi chủ yếu để khoe, lợi thế ít bị so sánh của trải nghiệm biến mất.
Có trải nghiệm nào không tốn kém?
Có rất nhiều: dã ngoại ở công viên, nấu ăn cả nhà, đi bảo tàng, thư viện, ngắm sao ở quê, đi bộ đường dài gần nhà hay học một nghề thủ công. Giá trị của trải nghiệm nằm ở sự mới mẻ và người cùng chia sẻ.