Học suốt đời là tiếp tục học điều mới ở mọi lứa tuổi, không chỉ trong những năm đi học. Khoa học thần kinh cho thấy não người giữ khả năng thay đổi — gọi là tính dẻo thần kinh — cả khi về già, và việc học những kỹ năng mới, đòi hỏi tập trung có thể giúp giữ trí nhớ minh mẫn. Từ cụ ông 84 tuổi ở Kenya đi học lớp một tới những lớp học cho người cao tuổi khắp thế giới, khát vọng tri thức không có tuổi hết hạn.
Não có thể thay đổi ở mọi tuổi
Trước đây người ta tin não người trưởng thành gần như cố định. Các nghiên cứu từ cuối thế kỷ 20 thay đổi quan niệm này:
- Tài xế taxi London: Eleanor Maguire và cộng sự (2000) thấy tài xế taxi London — những người phải học thuộc hàng chục nghìn con phố trong kỳ thi "The Knowledge" — có phần sau của hồi hải mã (vùng não liên quan trí nhớ không gian) lớn hơn người bình thường, và càng lái lâu năm càng lớn. Nghiên cứu theo dõi sau đó (2011) cho thấy những người học và đỗ kỳ thi có thay đổi này, người bỏ dở thì không.
- Học tung hứng: Bogdan Draganski và cộng sự (2004) cho người trẻ học tung hứng ba quả bóng trong ba tháng; chụp não thấy chất xám ở một số vùng tăng lên, rồi giảm khi họ ngừng tập. Một nghiên cứu tương tự với người lớn tuổi (2008) cũng thấy thay đổi, dù ít hơn.
Học điều mới giúp người lớn tuổi
Denise Park và cộng sự (Đại học Texas tại Dallas, 2014) chia người từ 60 tới 90 tuổi thành nhóm: một nhóm học kỹ năng mới đòi hỏi nhiều tập trung (chụp ảnh kỹ thuật số, may chần bông), một nhóm làm hoạt động quen thuộc, dễ (nghe nhạc, giải ô chữ đơn giản), một nhóm giao lưu xã hội. Sau ba tháng, nhóm học kỹ năng mới cải thiện trí nhớ rõ hơn hai nhóm kia.
Điểm quan trọng: không phải hoạt động nào cũng như nhau. Học điều mới và khó vừa phải có tác dụng hơn lặp lại điều đã quen.
Về sa sút trí tuệ: nhiều nghiên cứu quan sát (như của Joe Verghese và cộng sự, 2003) gợi ý người lớn tuổi thường xuyên đọc sách, chơi nhạc cụ, khiêu vũ có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn. Tuy vậy, đây là tương quan; không có hoạt động nào được chứng minh chắc chắn "phòng" được bệnh. Báo cáo của Uỷ ban Lancet về sa sút trí tuệ (2020, 2024) liệt kê trình độ học vấn thấp là một trong các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi.
Những tấm gương học muộn
| Người | Câu chuyện |
|---|---|
| Kimani Maruge (Kenya) | Năm 2004, ở tuổi 84, ông vào học lớp một khi Kenya miễn học phí tiểu học; được Sách Kỷ lục Guinness ghi nhận là người lớn tuổi nhất bắt đầu học tiểu học |
| Laura Ingalls Wilder (Mỹ) | Xuất bản cuốn đầu tiên của bộ truyện Ngôi nhà nhỏ năm 1932, khi đã 65 tuổi |
| Anna Mary Robertson Moses — "Bà Moses" (Mỹ) | Bắt đầu vẽ tranh một cách nghiêm túc ở tuổi gần 80, trở thành hoạ sĩ dân gian nổi tiếng |
| Các cụ ông cụ bà Việt Nam | Báo chí nhiều lần đưa tin về những người cao tuổi đi thi đại học, bảo vệ luận văn thạc sĩ ở tuổi 70, 80 — cho thấy tinh thần hiếu học vẫn sống |
Đại học cho người cao tuổi
Năm 1973, Đại học Toulouse (Pháp) mở "Đại học Tuổi ba" (Université du Troisième Âge) đầu tiên dành cho người về hưu. Mô hình lan khắp thế giới: ở Anh, mạng lưới U3A do các thành viên tự tổ chức, tự dạy nhau. Ở Việt Nam, các câu lạc bộ người cao tuổi, lớp tin học, ngoại ngữ, thư pháp cho người về hưu cũng ngày càng nhiều.
Vì sao người lớn hay ngại học
- "Già rồi học không vào": trí nhớ làm việc có thể chậm hơn, nhưng kinh nghiệm và kiến thức nền giúp hiểu sâu hơn. Nhiều kỹ năng (từ vựng, hiểu biết chung) còn tăng theo tuổi.
- Sợ bị chê cười: ngại sai trước người trẻ.
- Thiếu thời gian: công việc, con cái.
- Không biết bắt đầu từ đâu.
Bắt đầu học ở bất kỳ tuổi nào
- Chọn điều thật sự muốn biết, không phải điều "nên học".
- Bắt đầu nhỏ: 15 phút mỗi ngày.
- Học cùng người khác: câu lạc bộ, lớp học, bạn bè. Học nhóm còn giúp chống cô đơn — một yếu tố rủi ro sức khoẻ ở người lớn tuổi.
- Chọn mức khó vừa phải: đủ thử thách để não phải làm việc.
- Dùng nguồn miễn phí: thư viện, các khoá học trực tuyến mở của nhiều trường đại học, video bài giảng.
- Dạy lại cho người khác: "hiệu ứng người dạy" — giải thích cho người khác giúp ta hiểu sâu hơn.
Câu nói về học suốt đời
Câu "Học, học nữa, học mãi" rất quen thuộc với người Việt; nó thường được gán cho V. I. Lenin, dù nhiều nhà nghiên cứu cho rằng câu nguyên văn trong các tác phẩm của ông có cách diễn đạt khác. Tục ngữ Việt "Học ăn, học nói, học gói, học mở" cho thấy học là việc cả đời, từ những điều nhỏ nhất. Khổng Tử trong Luận Ngữ tự nhận mình là người "phát phẫn vong thực, lạc dĩ vong ưu, bất tri lão chi tương chí" — hăng say học quên ăn, vui quên lo, không biết tuổi già sắp tới (thiên Thuật Nhi).
Làm gì từ hôm nay
- Viết ra một điều bạn luôn muốn học nhưng nghĩ "đã quá muộn". Tìm một lớp học hoặc tài liệu cho nó trong tuần này.
- Nếu ông bà, bố mẹ bạn muốn học gì đó (dùng điện thoại, một ngoại ngữ, một nhạc cụ), hãy làm "thầy" kiên nhẫn cho họ.
- Đọc thêm: The Brain That Changes Itself (Norman Doidge); báo cáo của Uỷ ban Lancet về phòng ngừa sa sút trí tuệ (bản tóm tắt trên các trang tin y khoa).
Câu hỏi thường gặp
Lớn tuổi rồi học có vào không?
Có. Não người giữ tính dẻo thần kinh ở mọi tuổi. Nghiên cứu năm 2014 của Denise Park cho thấy người 60 tới 90 tuổi học kỹ năng mới như chụp ảnh số, may chần bông cải thiện trí nhớ sau ba tháng. Kinh nghiệm sống còn giúp hiểu sâu hơn.
Học điều mới có giúp phòng sa sút trí tuệ không?
Nhiều nghiên cứu quan sát gợi ý người thường xuyên học hỏi, đọc sách, chơi nhạc cụ có nguy cơ thấp hơn, nhưng đây là tương quan. Không hoạt động nào được chứng minh chắc chắn phòng bệnh. Nên kết hợp với lối sống lành mạnh và khám sức khoẻ định kỳ.
Tính dẻo thần kinh là gì?
Là khả năng não thay đổi cấu trúc và kết nối khi ta học hỏi, trải nghiệm. Ví dụ nghiên cứu năm 2000 thấy tài xế taxi London phải học thuộc hàng chục nghìn con phố có vùng hồi hải mã phía sau lớn hơn người bình thường.
Người lớn tuổi nhất đi học tiểu học là ai?
Theo Sách Kỷ lục Guinness, đó là Kimani Maruge người Kenya, vào học lớp một năm 2004 ở tuổi 84 khi Kenya miễn học phí tiểu học. Câu chuyện của ông được dựng thành phim The First Grader năm 2010.
Học, học nữa, học mãi là câu của ai?
Câu này rất quen thuộc với người Việt và thường được gán cho V. I. Lenin, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nguyên văn trong tác phẩm của ông có cách diễn đạt khác. Ý chung là việc học không bao giờ dừng.