Nhiều cha mẹ, có khi không nhận ra, mong con thực hiện những ước mơ mà chính mình đã không đạt được: làm bác sĩ, đỗ trường danh tiếng, chơi đàn giỏi. Một nghiên cứu năm 2013 cho thấy cha mẹ càng coi con là "một phần của bản thân" thì càng có xu hướng muốn con thực hiện ước mơ dang dở của mình. Tình thương và mong muốn tốt cho con là thật; nhưng khi ước mơ của cha mẹ thay thế ước mơ của con, cả hai bên đều có thể khổ. Bài này dành cho cả cha mẹ lẫn con cái.
Nghiên cứu "Con cứu chuộc giấc mơ tan vỡ của tôi"
Năm 2013, Eddie Brummelman và cộng sự (Đại học Utrecht, Hà Lan) công bố nghiên cứu trên tạp chí PLoS ONE với tên gọi "My child redeems my broken dreams". Họ cho các phụ huynh nhớ lại một ước mơ chưa thực hiện được. Những phụ huynh có xu hướng coi con là phần mở rộng của bản thân thì sau đó càng mong muốn con thực hiện chính ước mơ đó. Các tác giả gợi ý rằng điều này giúp cha mẹ giảm cảm giác hối tiếc — qua con, giấc mơ "được sống tiếp".
Đây là một nghiên cứu ở Hà Lan với mẫu vừa phải; không có nghĩa mọi phụ huynh đều như vậy. Nhưng nó gọi tên một hiện tượng nhiều người nhận ra trong gia đình mình.
Vì sao cha mẹ làm vậy
- Thương con: muốn con có cuộc sống tốt hơn, an toàn hơn mình.
- Tiếc nuối của chính mình: điều mình không làm được, mong con làm được.
- Áp lực xã hội: thành tích của con là "thể diện" của gia đình — đặc biệt trong văn hoá coi trọng học hành, đỗ đạt.
- Kinh nghiệm sống: cha mẹ đã thấy những khó khăn mà con chưa thấy, nên tin mình biết điều gì tốt hơn.
- Lo lắng về tương lai: chọn nghề "an toàn" cho con vì sợ con vất vả.
Khi mong muốn trở thành gánh nặng
| Dấu hiệu | Ví dụ |
|---|---|
| Con không được chọn | "Nhà mình phải có người làm bác sĩ" |
| Thành tích con gắn với cảm xúc cha mẹ | Con điểm kém, bố mẹ buồn vài ngày, con thấy có lỗi |
| So sánh liên tục | "Con nhà người ta…" |
| Bỏ qua sở thích, năng lực của con | Con thích vẽ nhưng bị bắt học toán nâng cao mọi buổi tối |
| Con sợ làm cha mẹ thất vọng hơn là quan tâm điều mình muốn | Con nói "con không biết con muốn gì, con chỉ muốn bố mẹ vui" |
Hậu quả có thể gặp
- Căng thẳng, lo âu ở trẻ: nhiều nghiên cứu về áp lực học tập ở châu Á ghi nhận mối liên hệ giữa kỳ vọng quá cao của cha mẹ và căng thẳng, lo âu ở học sinh.
- Động lực ngoại tại: con học vì cha mẹ, không vì mình — động lực này dễ cạn (xem bài "Động lực nội tại và ngoại tại").
- Bản sắc "tiếp nhận sẵn": theo thuyết của James Marcia, con có thể cam kết với một hướng mà chưa từng tự khám phá; về sau dễ khủng hoảng khi nhận ra đó không phải lựa chọn của mình.
- Quan hệ gia đình căng thẳng khi con chọn đi đường khác.
Kỳ vọng có phải là xấu?
Không. Kỳ vọng tích cực, vừa sức, và niềm tin rằng con làm được có thể giúp con tiến bộ — như nghiên cứu về hiệu ứng Pygmalion gợi ý (dù hiệu ứng nhỏ hơn từng được nghĩ). Vấn đề không nằm ở việc cha mẹ có mong muốn, mà ở chỗ:
- Mong muốn đó có để chỗ cho ý kiến của con không?
- Có phù hợp với năng lực, sở thích của con không?
- Tình thương có phụ thuộc vào thành tích không?
Dành cho cha mẹ
- Nhận diện ước mơ của chính mình. Viết ra: điều mình mong con làm, có phải điều mình từng muốn làm không?
- Hỏi và lắng nghe con. "Con thích gì? Điều gì làm con vui khi làm?" — và thật sự nghe.
- Cho con thông tin, không chỉ mệnh lệnh. Chia sẻ kinh nghiệm về nghề, về cuộc sống, để con tự cân nhắc.
- Tách tình thương khỏi thành tích. Cho con biết con được yêu dù điểm cao hay thấp.
- Thực hiện ước mơ của mình theo cách khác. Chưa từng học đàn? Bố mẹ có thể tự học ở tuổi này (xem bài "Ước mơ tuổi già: bắt đầu muộn vẫn kịp").
Dành cho con
- Hiểu rằng phía sau áp lực thường là tình thương và nỗi lo.
- Tìm hiểu kỹ điều mình muốn — thông tin về ngành, nghề, con đường — để trò chuyện với bố mẹ bằng dữ liệu, không chỉ cảm xúc.
- Chọn lúc bình tĩnh để nói. Bắt đầu bằng "Con hiểu bố mẹ lo cho con…".
- Đề xuất thử nghiệm: một khoá học ngắn, một kỳ hè thực tập, để cả nhà cùng thấy.
- Nhờ người thứ ba: thầy cô chủ nhiệm, chuyên gia tư vấn hướng nghiệp, người thân mà bố mẹ tin tưởng.
- Nếu căng thẳng quá mức — mất ngủ, lo âu kéo dài, buồn chán — hãy nói với người lớn tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý học đường.
Câu chuyện trong văn hoá Việt
Văn hoá Việt đề cao chữ hiếu, và "nối nghiệp cha ông" từng là điều tự nhiên trong các làng nghề, gia đình khoa bảng. Ngày nay, giữ chữ hiếu không nhất thiết là làm đúng nghề cha mẹ chọn, mà là sống tử tế, có trách nhiệm, làm cha mẹ yên lòng bằng chính con đường của mình. Nhiều gia đình đã tìm được điểm cân bằng: con chọn hướng riêng, cha mẹ đồng hành và tự hào.
Làm gì từ hôm nay
- Cha mẹ: viết hai cột "ước mơ của tôi" và "ước mơ của con" — có cột nào đang chen vào cột kia không?
- Con: viết ba điều mình muốn bố mẹ hiểu về mong muốn của mình, rồi chọn một lúc phù hợp để chia sẻ.
- Đọc thêm: How to Raise an Adult (Julie Lythcott-Haims, 2015); các tài liệu tư vấn tâm lý học đường của ngành giáo dục.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cha mẹ muốn con thực hiện ước mơ của mình?
Vì thương con, muốn con có cuộc sống tốt hơn, vì tiếc nuối điều mình chưa làm được và áp lực xã hội về thành tích. Nghiên cứu năm 2013 ở Hà Lan cho thấy cha mẹ coi con là phần mở rộng của bản thân càng mong con thực hiện ước mơ dang dở của mình.
Cha mẹ kỳ vọng vào con có xấu không?
Không. Kỳ vọng vừa sức và niềm tin vào con có thể giúp con tiến bộ. Vấn đề là khi kỳ vọng không để chỗ cho ý kiến của con, không hợp với năng lực, sở thích của con, hoặc khi tình thương phụ thuộc vào thành tích.
Làm sao nói với bố mẹ về ước mơ của mình?
Tìm hiểu kỹ thông tin về ngành nghề, chọn lúc bình tĩnh, bắt đầu bằng việc thừa nhận bố mẹ lo cho mình, đề xuất thử nghiệm nhỏ như khoá học ngắn, và nhờ thầy cô hoặc chuyên gia hướng nghiệp hỗ trợ khi cần.
Áp lực từ cha mẹ ảnh hưởng tới con thế nào?
Kỳ vọng quá cao có thể gây căng thẳng, lo âu, khiến con học vì cha mẹ chứ không vì mình và dễ mất động lực. Con cũng có thể cam kết với hướng đi chưa tự khám phá rồi khủng hoảng về sau.
Cha mẹ có thể làm gì với ước mơ dang dở của mình?
Nhận diện nó và tự thực hiện theo cách khác, như học đàn, học vẽ, học ngoại ngữ ở tuổi trưởng thành. Não người vẫn học được ở mọi tuổi, và điều này giúp con được tự do với ước mơ của riêng con.