Tuổi teen là giai đoạn con người bắt đầu tự hỏi "mình là ai, mình muốn gì, mình sẽ đi đâu". Nhà tâm lý học Erik Erikson gọi đây là giai đoạn hình thành bản sắc. Không biết rõ mình muốn gì ở tuổi 15, 16 là điều bình thường; điều quan trọng là được thử nghiệm, khám phá, và có người lớn đồng hành mà không áp đặt. Bài này giới thiệu những khung tâm lý học giúp hiểu quá trình này và một số cách cụ thể để tìm hướng đi.
Bản sắc và hoang mang vai trò
Erik Erikson (1902–1994) mô tả tám giai đoạn phát triển tâm lý xã hội trong sách Childhood and Society (1950). Giai đoạn tuổi vị thành niên là "bản sắc đối lập với hoang mang vai trò": người trẻ thử nghiệm nhiều vai trò, giá trị, mối quan hệ để hình thành một hình ảnh nhất quán về bản thân. Nếu không qua được, người ta có thể hoang mang, không biết mình là ai.
Bốn trạng thái bản sắc của Marcia
Năm 1966, nhà tâm lý học James Marcia phát triển ý tưởng của Erikson, dựa trên hai câu hỏi: người trẻ đã khám phá các lựa chọn chưa, và đã cam kết với một hướng chưa?
| Trạng thái | Khám phá | Cam kết | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Phân tán (diffusion) | Chưa | Chưa | "Mình chẳng biết, cũng chưa nghĩ tới" |
| Tiếp nhận sẵn (foreclosure) | Chưa | Đã | "Bố mẹ bảo học y thì mình học y" — chưa tự tìm hiểu |
| Trì hoãn tìm kiếm (moratorium) | Đang | Chưa | "Mình đang thử mấy hướng, chưa chọn" |
| Đạt bản sắc (achievement) | Đã | Đã | "Mình đã tìm hiểu nhiều và chọn hướng này vì…" |
Điểm đáng chú ý: trạng thái "trì hoãn tìm kiếm" — đang thử, chưa chọn — là giai đoạn lành mạnh, không phải thất bại. Và "tiếp nhận sẵn" tuy có vẻ chắc chắn nhưng có thể lung lay về sau khi người trẻ nhận ra đó không phải lựa chọn của mình. Bản sắc cũng không cố định mãi; nhiều người đi qua các trạng thái này nhiều lần trong đời.
Não tuổi teen: đang xây dựng
Khoa học thần kinh cho thấy não tiếp tục phát triển tới khoảng giữa tuổi 20. Hệ phần thưởng, cảm xúc phát triển mạnh từ sớm, còn vỏ não trước trán — liên quan lập kế hoạch, kiềm chế — hoàn thiện muộn hơn. Nhà nghiên cứu Laurence Steinberg cho rằng điều này giải thích vì sao tuổi teen thích khám phá, chấp nhận rủi ro, nhạy cảm với bạn bè. Đây vừa là thách thức (dễ bốc đồng), vừa là lợi thế (dám thử, học nhanh).
Những công cụ giúp hiểu bản thân
Mã Holland (RIASEC)
Nhà tâm lý học John Holland phát triển lý thuyết sáu nhóm sở thích nghề nghiệp, được dùng rộng rãi trong hướng nghiệp:
| Nhóm | Thích | Ví dụ nghề |
|---|---|---|
| R – Kỹ thuật (Realistic) | Làm việc tay chân, máy móc, ngoài trời | Kỹ thuật viên, kỹ sư cơ khí, nông nghiệp |
| I – Nghiên cứu (Investigative) | Tìm hiểu, phân tích, giải quyết vấn đề | Nhà khoa học, bác sĩ, lập trình viên |
| A – Nghệ thuật (Artistic) | Sáng tạo, biểu đạt | Hoạ sĩ, nhà văn, thiết kế |
| S – Xã hội (Social) | Giúp đỡ, dạy dỗ, chăm sóc | Giáo viên, điều dưỡng, tư vấn viên |
| E – Quản lý (Enterprising) | Lãnh đạo, thuyết phục, kinh doanh | Doanh nhân, quản lý, bán hàng |
| C – Nghiệp vụ (Conventional) | Sắp xếp, số liệu, quy trình | Kế toán, hành chính, phân tích dữ liệu |
Lưu ý: các bài trắc nghiệm trực tuyến về Holland chỉ là gợi ý ban đầu. Không bài kiểm tra nào "quyết định" bạn phải làm nghề gì.
Ba câu hỏi đơn giản
- Mình hay quên thời gian khi làm việc gì?
- Người khác hay nhờ mình việc gì?
- Vấn đề nào trên thế giới khiến mình bận tâm?
Cách khám phá trong thực tế
- Thử nhiều thứ: câu lạc bộ ở trường, môn năng khiếu, hoạt động tình nguyện. Mỗi thử nghiệm là một dữ liệu về bản thân.
- Nói chuyện với người làm nghề: hỏi họ một ngày làm việc thật sự trông thế nào — thường rất khác tưởng tượng.
- Làm dự án nhỏ: viết một bài, làm một video, sửa một thứ đồ — tự làm cho biết.
- Tận dụng tư vấn hướng nghiệp ở trường, các ngày hội tuyển sinh, tham quan trường đại học, cơ sở dạy nghề.
- Đọc tiểu sử, xem phim tài liệu về người trong lĩnh vực mình tò mò.
Những áp lực tuổi teen hay gặp
| Áp lực | Cách nhìn khác |
|---|---|
| "Phải biết ngay mình muốn gì" | Phần lớn người lớn cũng đổi hướng nhiều lần; trì hoãn tìm kiếm là bình thường |
| "Phải chọn ngành hot" | Thị trường lao động thay đổi; hợp với mình bền hơn "hot" nhất thời |
| "Bạn bè đều chọn…" | Xem bài về FOMO; mỗi người có con đường riêng |
| "Bố mẹ muốn mình…" | Trò chuyện thẳng thắn, đưa ra thông tin; xem bài "Khi cha mẹ gửi ước mơ vào con" |
| "Chọn sai là hỏng cả đời" | Có thể học thêm, chuyển ngành, học văn bằng hai; nhiều con đường dẫn tới cùng một đích |
Nếu áp lực chọn hướng đi khiến bạn mất ngủ, lo âu kéo dài, buồn chán nhiều tuần, hãy nói với người lớn tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý học đường.
Làm gì từ hôm nay
- Xác định bạn đang ở trạng thái nào trong bốn trạng thái của Marcia — và nhớ rằng mọi trạng thái đều có thể thay đổi.
- Viết câu trả lời cho ba câu hỏi đơn giản ở trên.
- Chọn một hoạt động mới để thử trong tháng này.
- Hẹn nói chuyện 15 phút với một người làm nghề bạn tò mò.
- Đọc thêm: Designing Your Life (Bill Burnett, Dave Evans, có bản tiếng Việt Thiết kế cuộc đời thịnh vượng); Age of Opportunity (Laurence Steinberg).
Câu hỏi thường gặp
Không biết mình muốn gì ở tuổi teen có bình thường không?
Hoàn toàn bình thường. Theo Erik Erikson, tuổi vị thành niên là giai đoạn hình thành bản sắc qua thử nghiệm nhiều vai trò. Trạng thái đang tìm kiếm, chưa chọn mà James Marcia gọi là trì hoãn tìm kiếm là giai đoạn lành mạnh.
Bốn trạng thái bản sắc của Marcia là gì?
Gồm phân tán, chưa khám phá chưa cam kết; tiếp nhận sẵn, cam kết mà chưa tự khám phá; trì hoãn tìm kiếm, đang khám phá chưa cam kết; và đạt bản sắc, đã khám phá và cam kết. Bản sắc có thể thay đổi nhiều lần trong đời.
Mã Holland là gì?
Là lý thuyết của John Holland chia sở thích nghề nghiệp thành sáu nhóm: kỹ thuật, nghiên cứu, nghệ thuật, xã hội, quản lý và nghiệp vụ, viết tắt RIASEC. Nó dùng rộng rãi trong hướng nghiệp nhưng chỉ là gợi ý, không quyết định nghề cho ai.
Làm sao tìm được hướng đi cho mình?
Thử nhiều hoạt động như câu lạc bộ, tình nguyện, dự án nhỏ, nói chuyện với người làm nghề, tận dụng tư vấn hướng nghiệp ở trường và tự hỏi mình hay quên thời gian khi làm gì, người khác hay nhờ mình việc gì.
Chọn sai ngành có hỏng cả đời không?
Không. Nhiều người học thêm, chuyển ngành, học văn bằng hai hoặc tìm ra hướng đi mới sau vài năm. Có nhiều con đường dẫn tới cùng một đích, và kinh nghiệm từ lựa chọn trước thường vẫn có ích.