Ước mơ nghề nghiệp của trẻ em thay đổi rất nhiều theo tuổi: trẻ mẫu giáo thường mơ làm siêu nhân, công chúa, lính cứu hoả; lên tiểu học, trẻ bắt đầu mơ những nghề có thật như bác sĩ, giáo viên, cầu thủ; tuổi teen thì cân nhắc thêm năng lực, sở thích và điều kiện gia đình. Ước mơ cũng thay đổi theo thời đại: nhiều trẻ ngày nay mơ làm người sáng tạo nội dung trên mạng. Hiểu quá trình này giúp cha mẹ và thầy cô đồng hành đúng cách — không chê cười, không áp đặt.
Ước mơ thay đổi qua các giai đoạn
Nhà tâm lý học Linda Gottfredson (Đại học Delaware) đưa ra thuyết "khoanh vùng và thoả hiệp" (1981) về cách ước mơ nghề nghiệp hình thành:
| Giai đoạn | Tuổi (gần đúng) | Đặc điểm | Ví dụ ước mơ |
|---|---|---|---|
| Định hướng theo kích thước, sức mạnh | 3–5 | Nghề gắn với hình ảnh người lớn, mạnh mẽ, có thể tưởng tượng | Siêu nhân, công chúa, lính cứu hoả, phi công |
| Định hướng theo vai trò giới | 6–8 | Trẻ bắt đầu xếp nghề là "của con trai" hay "của con gái" theo những gì quan sát | Cô giáo, bác sĩ, kỹ sư, cầu thủ |
| Định hướng theo giá trị xã hội | 9–13 | Nhận ra địa vị, thu nhập, mức học vấn cần có của nghề | Loại bỏ nghề "thấp" hoặc "quá khó" so với mình |
| Định hướng theo bản thân | 14 trở lên | Cân nhắc sở thích, giá trị, năng lực riêng | Lựa chọn cụ thể, thực tế hơn |
Gottfredson lưu ý một điều đáng suy nghĩ: ở giai đoạn 6–8 và 9–13, trẻ có thể sớm "gạch bỏ" nhiều nghề chỉ vì định kiến giới hoặc vì nghĩ "người như mình không làm được", trước khi kịp tìm hiểu. Người lớn có thể giúp trẻ giữ cánh cửa rộng mở lâu hơn.
Ước mơ của trẻ thay đổi theo thời đại
Thanh thiếu niên toàn cầu: tập trung vào ít nghề
Báo cáo "Dream Jobs?" của OECD năm 2020, dựa trên dữ liệu khảo sát PISA 2018 với học sinh 15 tuổi ở hàng chục quốc gia, thấy kỳ vọng nghề nghiệp của học sinh ngày càng tập trung vào một số ít nghề quen thuộc như bác sĩ, giáo viên, kỹ sư, giám đốc doanh nghiệp, luật sư — trong khi thị trường lao động có rất nhiều nghề mới. Báo cáo cũng ghi nhận khoảng cách: học sinh từ gia đình khó khăn thường có kỳ vọng nghề nghiệp thấp hơn bạn cùng năng lực từ gia đình khá giả.
Người sáng tạo nội dung
Một khảo sát do hãng LEGO và Harris Poll thực hiện năm 2019 với trẻ 8–12 tuổi ở Mỹ, Anh và Trung Quốc: ở Mỹ và Anh, "YouTuber" là ước mơ được chọn nhiều nhất; ở Trung Quốc, "phi hành gia" đứng đầu. Đây là một khảo sát thương mại, nhưng nó phản ánh việc ước mơ chịu ảnh hưởng mạnh của những gì trẻ thấy hằng ngày.
Ở Việt Nam
Nhiều thế hệ học sinh Việt Nam từng viết bài văn "Ước mơ của em" với những nghề quen thuộc: bác sĩ, cô giáo, kỹ sư, bộ đội, phi công. Ngày nay, danh sách mở rộng sang lập trình viên, nhà thiết kế, người làm phim, vận động viên thể thao điện tử, người sáng tạo nội dung — cho thấy xã hội và công nghệ thay đổi thì ước mơ cũng thay đổi.
Ước mơ "phi thực tế" có xấu không?
Một đứa trẻ 5 tuổi mơ làm siêu nhân không phải là "mơ hão". Ước mơ ở tuổi nhỏ là cách trẻ thử nghiệm các vai trò, các giá trị: siêu nhân là muốn giúp người, mạnh mẽ; công chúa có khi là muốn được yêu thương, xinh đẹp; phi hành gia là muốn khám phá. Đằng sau mỗi ước mơ thường có một giá trị đáng nuôi dưỡng.
| Ước mơ | Giá trị có thể nằm phía sau | Nghề thật liên quan (khi lớn) |
|---|---|---|
| Siêu nhân | Giúp người, bảo vệ, dũng cảm | Bác sĩ cấp cứu, lính cứu hoả, nhân viên cứu hộ |
| YouTuber | Được lắng nghe, sáng tạo, kể chuyện | Nhà báo, nhà làm phim, giáo viên, thiết kế |
| Phi hành gia | Khám phá, khoa học | Kỹ sư, nhà khoa học, chuyên gia hàng không |
| Cầu thủ | Vận động, đồng đội, chiến thắng | Vận động viên, huấn luyện viên, nhà vật lý trị liệu |
Người lớn nên làm gì khi trẻ nói về ước mơ
- Lắng nghe, không chê cười: "Làm YouTuber à? Con thích làm video về gì?"
- Hỏi "vì sao": giúp trẻ nhận ra giá trị phía sau.
- Mở rộng hiểu biết: cho trẻ biết nhiều nghề hơn — qua sách, tham quan, gặp người làm nghề. Báo cáo của OECD khuyến khích trường học cho học sinh tiếp xúc trực tiếp với người làm nghề.
- Thách thức định kiến nhẹ nhàng: "Con gái cũng làm kỹ sư được, con trai cũng làm điều dưỡng được."
- Không vội ép thành nghề cụ thể: ước mơ tuổi nhỏ là để khám phá.
- Không biến ước mơ của mình thành của con (xem bài riêng).
Ước mơ và khát vọng: liên hệ với cả wiki
Ước mơ nghề nghiệp của trẻ là dạng sớm nhất của "dục vọng" theo nghĩa gốc — điều con người trông mong. Nuôi dưỡng nó đúng cách là dạy trẻ rằng mong muốn là điều tốt, cần đi cùng tìm hiểu, nỗ lực, và sự linh hoạt khi bản thân thay đổi.
Làm gì từ hôm nay
- Hỏi một em nhỏ (hoặc chính bạn hồi nhỏ): "Ước mơ của em là gì? Vì sao?" Ghi lại giá trị phía sau.
- Giới thiệu cho trẻ ba nghề trẻ chưa biết tới, qua video hoặc sách.
- Đọc thêm: báo cáo "Dream Jobs? Teenagers' Career Aspirations and the Future of Work" (OECD, 2020) — có bản tóm tắt; các tài liệu hướng nghiệp cho học sinh của ngành giáo dục.
Câu hỏi thường gặp
Ước mơ nghề nghiệp của trẻ thay đổi thế nào theo tuổi?
Theo thuyết của Linda Gottfredson, trẻ 3 tới 5 tuổi mơ nghề gắn với hình ảnh mạnh mẽ như siêu nhân, 6 tới 8 tuổi bắt đầu xếp nghề theo giới, 9 tới 13 tuổi để ý địa vị xã hội, và từ 14 tuổi cân nhắc sở thích, năng lực riêng.
Trẻ em ngày nay mơ làm nghề gì?
Ngoài các nghề quen thuộc như bác sĩ, giáo viên, kỹ sư, nhiều trẻ mơ làm người sáng tạo nội dung. Khảo sát năm 2019 của LEGO và Harris Poll thấy YouTuber đứng đầu ở Mỹ và Anh, còn phi hành gia đứng đầu ở Trung Quốc.
Con có ước mơ phi thực tế thì nên làm gì?
Lắng nghe và hỏi vì sao con thích, vì đằng sau ước mơ thường có giá trị đáng nuôi dưỡng như giúp người, sáng tạo, khám phá. Không chê cười, không vội ép thành nghề cụ thể, và giúp con biết thêm nhiều nghề khác.
Báo cáo Dream Jobs của OECD nói gì?
Báo cáo năm 2020 dựa trên khảo sát PISA 2018 cho thấy kỳ vọng nghề nghiệp của học sinh 15 tuổi ngày càng tập trung vào ít nghề quen thuộc, và học sinh từ gia đình khó khăn thường có kỳ vọng thấp hơn bạn cùng năng lực.
Làm sao giúp trẻ không bị định kiến giới khi chọn nghề?
Cho trẻ tiếp xúc với nhiều hình mẫu đa dạng, như nữ kỹ sư, nam điều dưỡng, và nói nhẹ nhàng rằng nghề nào cũng hợp với ai có năng lực và đam mê. Gottfredson cho rằng trẻ dễ sớm gạch bỏ nhiều nghề vì định kiến.