Leonardo da Vinci (1452–1519) được nhớ tới như hoạ sĩ của Mona Lisa và Bữa tiệc ly, nhưng thứ thể hiện rõ nhất khát vọng tri thức của ông là hàng nghìn trang sổ tay còn lại: ghi chép về giải phẫu, chim bay, dòng nước, máy móc, ánh sáng, cùng những danh sách câu hỏi ông tự đặt ra như "mô tả lưỡi của chim gõ kiến". Leonardo không hoàn thành nhiều việc, nhưng sự tò mò không giới hạn của ông khiến ông trở thành biểu tượng của "người toàn tài" thời Phục hưng.
Cuộc đời ngắn gọn
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1452 | Sinh ở Vinci, gần Florence (Ý), là con ngoài giá thú của một công chứng viên |
| khoảng 1466 | Học việc ở xưởng của Andrea del Verrocchio tại Florence |
| 1482 | Sang Milan phục vụ công tước Ludovico Sforza |
| khoảng 1495–1498 | Vẽ Bữa tiệc ly ở tu viện Santa Maria delle Grazie |
| từ khoảng 1503 | Bắt đầu vẽ Mona Lisa, mang theo và sửa tới cuối đời |
| 1516 | Sang Pháp theo lời mời của vua François I |
| 1519 | Mất ở Amboise, Pháp |
Vì là con ngoài giá thú, Leonardo không được học đại học, không học tiếng Latin chuẩn mực như giới trí thức thời đó. Ông tự gọi mình là "người không có chữ" (omo sanza lettere) và tự hào học từ quan sát thay vì sách vở.
Những cuốn sổ tay
Leonardo luôn mang sổ tay bên người. Ước tính còn lại khoảng 7.000 trang ghi chép, có thể chỉ là một phần nhỏ so với những gì ông viết. Chúng được gom thành các tập (codex) hiện nằm rải rác ở nhiều nơi:
| Tập | Nơi lưu giữ | Nội dung nổi bật |
|---|---|---|
| Codex Atlanticus | Thư viện Ambrosiana, Milan | Tập lớn nhất, hơn 1.000 tờ, về máy móc, kỹ thuật, toán học |
| Các bản vẽ ở Windsor | Bộ sưu tập Hoàng gia Anh | Giải phẫu người, ngựa, bản đồ |
| Codex Leicester | Sở hữu tư nhân (Bill Gates mua năm 1994) | Nước, thiên văn, địa chất |
| Codex về chim bay | Thư viện Hoàng gia Turin | Cách chim bay, ý tưởng máy bay |
Chữ viết ngược
Leonardo viết từ phải sang trái, chữ ngược như trong gương. Lý do không chắc chắn: có thể vì ông thuận tay trái (viết như vậy không làm nhoè mực), không nhất thiết để giữ bí mật như nhiều người đồn.
Danh sách những điều muốn biết
Trong sổ tay có những danh sách việc cần làm rất đáng yêu, cho thấy sự tò mò không giới hạn. Một số mục được các nhà nghiên cứu (như Walter Isaacson trong cuốn tiểu sử năm 2017) trích lại:
- Mô tả lưỡi của chim gõ kiến.
- Hỏi một người nào đó về cách đo mặt trời.
- Vẽ Milan.
- Hỏi về cách đi trên băng ở Flanders.
Những câu hỏi này không phục vụ một bức tranh hay công trình cụ thể nào. Chúng là tò mò thuần tuý — "muốn biết vì muốn biết".
Những lĩnh vực Leonardo khám phá
- Giải phẫu: ông mổ xẻ nhiều thi thể (với sự cho phép của bệnh viện), vẽ tim, mạch máu, cơ xương với độ chính xác đáng kinh ngạc. Ông mô tả van tim và dòng máu xoáy trong động mạch chủ — điều mãi về sau khoa học mới xác nhận.
- Chim bay và máy bay: quan sát cánh chim, thiết kế máy bay vỗ cánh (ornithopter), dù, trực thăng xoắn ốc — chưa cái nào bay được, nhưng thể hiện tư duy đi trước.
- Nước: dòng chảy, xoáy nước, kế hoạch dẫn sông, đào kênh.
- Quang học và hội hoạ: nghiên cứu ánh sáng, bóng, phối cảnh không khí (vật ở xa trông mờ và xanh hơn) — áp dụng vào tranh.
- Địa chất: nhận xét hoá thạch vỏ sò trên núi là dấu vết biển xưa, phản bác cách giải thích bằng trận đại hồng thuỷ.
Mặt trái của tò mò không giới hạn
Leonardo bỏ dở rất nhiều việc. Nhiều bức tranh không hoàn thành; tượng ngựa đồng khổng lồ cho Sforza không bao giờ được đúc; các nghiên cứu giải phẫu không được xuất bản lúc ông còn sống nên ảnh hưởng tới khoa học rất hạn chế. Ông được kể đã bày tỏ sự tiếc nuối về những việc dở dang.
Đây là bài học thực tế: tò mò là động lực tuyệt vời, nhưng tri thức chỉ lan toả khi được hoàn thiện và chia sẻ. Một cuốn sổ đầy ý tưởng giấu kín ít giúp được ai.
Học theo Leonardo
| Thói quen | Áp dụng hôm nay |
|---|---|
| Luôn mang sổ | Một cuốn sổ nhỏ hoặc ứng dụng ghi chú đơn giản |
| Quan sát tận mắt | Ngắm kỹ một chiếc lá, một dòng nước, một con chim |
| Vẽ để hiểu | Phác thảo những gì mình muốn hiểu, không cần đẹp |
| Danh sách câu hỏi | Ghi lại mọi "vì sao" trong ngày |
| Nối các lĩnh vực | Dùng hiểu biết từ môn này để hiểu môn khác |
| (Tránh) bỏ dở | Chọn vài dự án để hoàn thành và chia sẻ |
Làm gì từ hôm nay
- Bắt đầu một cuốn sổ "danh sách điều muốn biết" kiểu Leonardo. Viết ít nhất năm câu hỏi trong tuần.
- Chọn một vật quen thuộc và vẽ nó thật kỹ trong 15 phút — bạn sẽ thấy những chi tiết chưa từng để ý.
- Đọc thêm: Leonardo da Vinci (Walter Isaacson, 2017, có bản tiếng Việt); các bản in sổ tay của Leonardo do các bảo tàng phát hành.
Câu hỏi thường gặp
Leonardo da Vinci để lại bao nhiêu trang sổ tay?
Ước tính còn lại khoảng 7.000 trang ghi chép, có thể chỉ là một phần nhỏ so với những gì ông viết. Chúng được gom thành nhiều tập như Codex Atlanticus ở Milan, các bản vẽ ở Windsor và Codex Leicester.
Vì sao Leonardo viết chữ ngược?
Ông viết từ phải sang trái như chữ trong gương. Lý do không chắc chắn, có thể vì ông thuận tay trái nên viết như vậy không làm nhoè mực. Không có bằng chứng chắc chắn rằng ông làm vậy để giữ bí mật.
Leonardo da Vinci nghiên cứu những gì?
Ông nghiên cứu giải phẫu người, chim bay và ý tưởng máy bay, dòng nước, quang học, phối cảnh, địa chất và máy móc. Ông còn để lại những danh sách câu hỏi tò mò như mô tả lưỡi chim gõ kiến hay vì sao trời xanh.
Codex Leicester là gì?
Là một tập sổ tay của Leonardo về nước, thiên văn và địa chất. Năm 1994, tỷ phú Bill Gates mua tập này trong một cuộc đấu giá, và nó là tập sổ tay duy nhất của Leonardo thuộc sở hữu tư nhân.
Bài học từ những cuốn sổ của Leonardo là gì?
Tò mò không giới hạn, quan sát tận mắt và ghi chép đều đặn nuôi dưỡng tri thức. Nhưng Leonardo cũng bỏ dở nhiều việc, nhắc rằng tri thức chỉ lan toả khi được hoàn thiện và chia sẻ.