Moby Dick (1851) của Herman Melville kể về thuyền trưởng Ahab trên tàu săn cá voi Pequod, người dồn cả con tàu và thuỷ thủ đoàn vào cuộc truy đuổi con cá nhà táng trắng khổng lồ đã cắn cụt một chân ông. Cuộc săn kết thúc bằng thảm hoạ: con tàu chìm, chỉ một người sống sót để kể lại. Tiểu thuyết là bức chân dung kinh điển về việc một khát vọng — báo thù, chinh phục, hiểu thấu — có thể biến thành ám ảnh nuốt chửng con người và những người đi theo.
Melville và nghề săn cá voi
Herman Melville (1819–1891) từng làm thuỷ thủ trên tàu săn cá voi Acushnet năm 1841, đi Thái Bình Dương. Thế kỷ 19, săn cá voi là ngành công nghiệp lớn của Mỹ: dầu cá voi dùng thắp đèn, bôi trơn máy móc. Những chuyến đi kéo dài ba bốn năm.
Melville lấy cảm hứng từ hai câu chuyện có thật:
- Tàu Essex bị một con cá nhà táng đâm chìm ở Thái Bình Dương năm 1820; những người sống sót trôi dạt hơn ba tháng trên thuyền nhỏ.
- Mocha Dick, một con cá nhà táng bạch tạng nổi tiếng ngoài khơi Chile, được kể trong một bài báo năm 1839.
Khi ra đời, Moby Dick bán rất kém và bị phê bình nhiều. Melville mất trong quên lãng. Chỉ từ thập niên 1920, giới phê bình mới "phát hiện lại" và đặt nó vào hàng kiệt tác của văn học Mỹ.
Câu mở đầu nổi tiếng
Tiểu thuyết bắt đầu bằng câu "Call me Ishmael" (Hãy gọi tôi là Ishmael) — một trong những câu mở đầu nổi tiếng nhất văn học. Ishmael là người kể chuyện, một chàng trai mỗi khi thấy "tháng Mười Một ẩm ướt trong tâm hồn" thì lại ra biển. Ông là người duy nhất sống sót.
Các nhân vật trên tàu Pequod
| Nhân vật | Vai trò |
|---|---|
| Ahab | Thuyền trưởng, mất một chân vì Moby Dick, mang chân giả làm từ xương hàm cá voi |
| Ishmael | Người kể chuyện, thuỷ thủ mới |
| Queequeg | Người phóng lao xuất thân từ một hòn đảo Thái Bình Dương, bạn thân của Ishmael |
| Starbuck | Phó thuyền trưởng, người thận trọng, có đạo đức, phản đối cuộc săn báo thù |
| Stubb, Flask | Các phó thuyền trưởng khác |
Từ khát vọng tới ám ảnh
Ahab không phải một kẻ điên ngay từ đầu. Ông là thuyền trưởng giàu kinh nghiệm, được kính nể. Nhưng sau khi mất chân, ông coi Moby Dick không chỉ là một con vật, mà là hiện thân của mọi điều ác, mọi sức mạnh vô hình chống lại con người. Ông muốn "đâm xuyên qua chiếc mặt nạ" của thế giới.
Đồng tiền vàng đóng trên cột buồm
Trong một cảnh nổi tiếng, Ahab tập hợp thuỷ thủ, đóng một đồng tiền vàng (đồng doubloon) lên cột buồm, hứa thưởng cho ai thấy Moby Dick đầu tiên. Ông khiến cả thuỷ thủ đoàn thề cùng báo thù. Mục đích của chuyến đi — săn cá voi lấy dầu, kiếm tiền cho chủ tàu — bị thay bằng nỗi ám ảnh riêng của một người.
Starbuck: tiếng nói của lý trí
Starbuck phản đối: báo thù một con vật vô tri là báng bổ, và chuyến đi là để kiếm dầu, không phải để Ahab trả thù. Có lúc Starbuck đã cân nhắc hành động để ngăn Ahab, nhưng không làm. Nhân vật này cho thấy lương tri thường thua trước một ý chí mạnh mẽ, ám ảnh.
Dấu hiệu khát vọng biến thành ám ảnh
| Dấu hiệu | Ở Ahab |
|---|---|
| Mục tiêu nuốt hết mọi mục tiêu khác | Bỏ mặc nhiệm vụ săn dầu |
| Phớt lờ cảnh báo | Không nghe Starbuck, không nghe các tàu khác kể về tai hoạ do Moby Dick gây ra |
| Kéo người khác vào | Bắt cả thuỷ thủ đoàn thề theo |
| Từ chối giúp đỡ người khác | Khi tàu Rachel xin giúp tìm con trai thuyền trưởng mất tích, Ahab từ chối để tiếp tục săn |
| Mục tiêu trở thành bản sắc | Ahab không còn tồn tại ngoài cuộc săn |
Cảnh tàu Rachel đặc biệt đau lòng: một người cha cầu xin giúp tìm con, và Ahab từ chối. Cuối truyện, chính tàu Rachel vớt được Ishmael — "chỉ tìm thấy một đứa trẻ mồ côi khác".
Cuộc săn ba ngày và kết thúc
Khi tìm thấy Moby Dick, cuộc đấu kéo dài ba ngày. Ngày thứ ba, Ahab phóng lao, dây lao cuốn lấy cổ ông và kéo ông xuống biển. Con cá voi đâm chìm tàu Pequod. Chỉ Ishmael sống sót nhờ bám vào chiếc quan tài Queequeg từng đóng cho mình, sau đó được dùng làm phao cứu sinh.
Moby Dick nghĩa là gì?
Con cá voi trắng được hiểu theo nhiều cách: thiên nhiên không thể chinh phục, Thượng đế, cái ác, sự vô nghĩa của vũ trụ, hay chỉ là một con vật bị con người săn đuổi. Chương 42 "Sự trắng của cá voi" là một đoạn suy ngẫm dài về màu trắng — vừa thuần khiết vừa đáng sợ. Melville cố ý để ý nghĩa mở.
Một cách đọc ngày nay gắn với sinh thái học: con người tàn sát cá voi gần tới mức tuyệt chủng trong hai thế kỷ, và Moby Dick là thiên nhiên phản kháng. Lệnh tạm cấm săn cá voi thương mại của Uỷ ban Cá voi Quốc tế có hiệu lực từ năm 1986.
Bài học về khát vọng và ám ảnh
- Khát vọng mạnh có thể đổi màu. Từ mong muốn hiểu, chinh phục, sang báo thù, huỷ diệt.
- Cần có "Starbuck" — người dám nói "không" — và cần biết lắng nghe họ.
- Đừng để mục tiêu của mình trở thành gánh nặng của người khác.
- Nhận ra khi mình từ chối "tàu Rachel" — khi mục tiêu khiến ta lạnh lùng với người cần giúp, đó là dấu hiệu báo động.
Đọc Moby Dick thế nào
- Sách dài (khoảng 135 chương), có nhiều chương "lạc đề" về sinh học cá voi, kỹ thuật săn, triết học. Nhiều độc giả lần đầu đọc phần truyện chính, đọc lướt phần khảo cứu.
- Có bản dịch tiếng Việt Moby Dick (Cá voi trắng).
- Phim năm 1956 của đạo diễn John Huston với Gregory Peck vai Ahab. Cuốn In the Heart of the Sea (Nathaniel Philbrick, 2000) kể lại câu chuyện có thật của tàu Essex.
Làm gì từ hôm nay
- Nghĩ về một mục tiêu bạn từng theo đuổi mãnh liệt. Đối chiếu với bảng dấu hiệu ám ảnh ở trên.
- Ai là "Starbuck" trong đời bạn? Lần cuối bạn nghe họ là khi nào?
- Đọc thêm: Moby Dick (bản dịch tiếng Việt); In the Heart of the Sea (Nathaniel Philbrick).
Câu hỏi thường gặp
Moby Dick nói về điều gì?
Tiểu thuyết năm 1851 của Herman Melville kể thuyền trưởng Ahab dồn tàu Pequod vào cuộc truy đuổi con cá nhà táng trắng đã cắn cụt chân ông. Cuộc săn kết thúc bằng thảm hoạ, tàu chìm, chỉ người kể chuyện Ishmael sống sót.
Moby Dick có dựa trên chuyện thật không?
Có một phần. Melville lấy cảm hứng từ vụ tàu săn cá voi Essex bị một con cá nhà táng đâm chìm năm 1820 và con cá voi bạch tạng Mocha Dick nổi tiếng ngoài khơi Chile. Bản thân ông cũng từng làm thuỷ thủ tàu săn cá voi.
Thuyền trưởng Ahab là người thế nào?
Ahab là thuyền trưởng giàu kinh nghiệm bị mất chân vì Moby Dick. Ông coi con cá voi là hiện thân của mọi điều ác và biến chuyến đi thành cuộc báo thù riêng, bất chấp cảnh báo và kéo cả thuỷ thủ đoàn vào thảm hoạ.
Call me Ishmael nghĩa là gì?
Là câu mở đầu tiểu thuyết Moby Dick, nghĩa là hãy gọi tôi là Ishmael. Đây là một trong những câu mở đầu nổi tiếng nhất văn học thế giới, giới thiệu người kể chuyện và người sống sót duy nhất của tàu Pequod.
Moby Dick tượng trưng cho gì?
Con cá voi trắng được hiểu theo nhiều cách như thiên nhiên không thể chinh phục, Thượng đế, cái ác hay sự vô nghĩa của vũ trụ. Melville cố ý để ý nghĩa mở, và mỗi nhân vật trên tàu nhìn con cá voi theo cách khác nhau.