Faust là vở kịch thơ của đại văn hào Đức Johann Wolfgang von Goethe, kể về học giả Faust — người đã học hết mọi ngành mà vẫn thấy mình chẳng hiểu gì — ký giao kèo với quỷ Mephistopheles: quỷ sẽ phục vụ ông mọi ham muốn trên đời, đổi lại nếu có lúc nào Faust thấy thoả mãn tới mức muốn khoảnh khắc ấy dừng lại, linh hồn ông thuộc về quỷ. Đây là tác phẩm kinh điển nhất của văn học thế giới về khát vọng không bao giờ thoả của con người — vừa là sức mạnh, vừa là bi kịch.
Từ truyền thuyết tới kiệt tác
Faust có gốc từ một nhân vật có thật: Johann Georg Faust, một nhà chiêm tinh, thuật sĩ lang thang ở Đức đầu thế kỷ 16. Sau khi ông mất, quanh ông nảy ra truyền thuyết về người bán linh hồn cho quỷ để đổi lấy tri thức và quyền năng.
| Năm | Tác phẩm | Điểm chính |
|---|---|---|
| 1587 | Historia von D. Johann Fausten (sách dân gian, Frankfurt) | Faust bị trừng phạt, bị quỷ bắt — một câu chuyện răn đe |
| khoảng 1592 | Doctor Faustus của Christopher Marlowe (Anh) | Faustus bị đày xuống địa ngục; vở kịch có những đoạn thơ nổi tiếng |
| 1808 | Faust Phần I của Goethe | Giao kèo và bi kịch đầu tiên |
| 1832 | Faust Phần II, xuất bản sau khi Goethe mất | Faust cuối cùng được cứu rỗi |
Goethe (1749–1832) làm việc với Faust gần như cả đời — khoảng 60 năm — từ bản nháp thời trẻ ("Urfaust") tới khi hoàn thành Phần II vài tháng trước khi mất.
Faust muốn gì
Màn mở đầu Phần I, Faust ngồi trong phòng làm việc chật hẹp, than rằng ông đã học triết học, luật, y học, cả thần học, mà vẫn "đứng đây, gã khờ đáng thương, chẳng khôn hơn trước chút nào". Ông khát khao hiểu "cái gì giữ thế giới lại với nhau ở tận cùng sâu thẳm".
Khát vọng của Faust không phải tiền bạc hay khoái lạc tầm thường. Đó là khát vọng vô hạn: hiểu mọi thứ, trải nghiệm mọi thứ, sống mọi cuộc đời. Ông nói có "hai linh hồn" trong ngực mình — một bám lấy trần thế, một muốn bay lên những miền cao.
Cuộc giao kèo đặc biệt
Điều làm Faust của Goethe khác các bản trước là điều kiện của giao kèo. Faust không bán linh hồn để đổi lấy một số năm hưởng thụ. Ông đánh cược: nếu có lúc nào ông nói với khoảnh khắc "Hãy dừng lại! Ngươi đẹp quá!" (Verweile doch! du bist so schön!) — tức là thấy thoả mãn tới mức không muốn gì hơn — thì quỷ được lấy linh hồn.
Faust tin rằng ông sẽ không bao giờ thoả mãn. Khát vọng không ngừng chính là cái ông đặt cược. Đây là một ý tưởng sâu sắc: cái làm nên con người Faust là việc không bao giờ dừng lại.
Hành trình
- Phần I: Mephistopheles trẻ hoá Faust, đưa ông vào đời sống trần tục. Câu chuyện chính của Phần I là bi kịch Gretchen — một cô gái bình dị bị cuốn vào cuộc đời Faust và chịu kết cục đau đớn. Khát vọng của Faust gây đổ vỡ cho người khác.
- Phần II: Faust đi qua triều đình hoàng đế, thế giới thần thoại Hy Lạp, rồi về già trở thành người cai quản một vùng đất ven biển. Ông lấn biển, khai hoang, muốn tạo nên đất sống cho hàng triệu người — dù dự án ấy cũng gây ra cái chết của đôi vợ chồng già Philemon và Baucis chỉ vì túp lều của họ cản đường.
Cái kết bất ngờ
Già nua, mù loà, Faust nghe tiếng cuốc xẻng và tưởng là dân đang đắp đê cho công trình của mình (thật ra là những hồn ma Mephistopheles sai đào huyệt cho ông). Ông hình dung một cộng đồng tự do trên mảnh đất tự do, và nói rằng ông có thể nói với khoảnh khắc như thế: "Hãy dừng lại, ngươi đẹp quá". Rồi ông gục xuống.
Mephistopheles tưởng đã thắng. Nhưng các thiên thần đến đưa linh hồn Faust lên trời, với lời hát nổi tiếng: "Ai không ngừng nỗ lực vươn lên, người ấy ta có thể cứu rỗi" (Wer immer strebend sich bemüht, den können wir erlösen).
Các nhà phê bình vẫn tranh luận về cái kết: Faust có thật sự thua cược không (ông nói ở thể giả định)? Vì sao một người gây nhiều đổ vỡ lại được cứu? Một cách đọc phổ biến: Goethe coi chính sự nỗ lực không ngừng là giá trị cao nhất của con người, dù nó đi kèm sai lầm.
Faust và câu hỏi về ham muốn
| Câu hỏi | Faust trả lời thế nào |
|---|---|
| Khát vọng vô hạn là tốt hay xấu? | Cả hai: nó tạo ra công trình, tri thức, nhưng cũng phá huỷ người vô tội |
| Có nên thoả mãn không? | Faust coi thoả mãn là cái chết của tinh thần |
| Ai trả giá cho khát vọng của một người? | Thường là người khác: Gretchen, Philemon và Baucis |
| Khát vọng nào cuối cùng đem lại cảm giác "đẹp"? | Khát vọng làm điều có ích cho cộng đồng |
"Giao kèo Faust" trong ngôn ngữ đời thường
Trong tiếng Anh và nhiều ngôn ngữ, "Faustian bargain" (giao kèo kiểu Faust) chỉ việc đánh đổi giá trị lâu dài, đạo đức, sức khoẻ để lấy thành công, quyền lực trước mắt. Ví dụ: một vận động viên dùng chất cấm để thắng, một người đánh đổi gia đình để thăng tiến.
Faust trong văn hoá
- Nhạc kịch Faust của Charles Gounod (1859), Sự đày đoạ của Faust của Hector Berlioz (1846).
- Tiểu thuyết Bác sĩ Faustus của Thomas Mann (1947).
- Tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita của Mikhail Bulgakov mở đầu bằng câu đề từ trích từ Faust.
Đọc Faust thế nào
- Bắt đầu với Phần I, dễ tiếp cận hơn. Phần II dày đặc điển tích, có thể đọc sau.
- Có bản dịch tiếng Việt Faust của Quang Chiến. Bản dịch thơ từ tiếng Đức là công việc rất khó, nên đọc kèm phần giới thiệu, chú thích.
- Câu hỏi để suy ngẫm: điều gì khiến mình muốn nói với một khoảnh khắc "hãy dừng lại"?
Làm gì từ hôm nay
- Nghĩ về một "giao kèo Faust" nhỏ bạn từng làm hoặc từng bị cám dỗ làm: đổi điều gì lấy điều gì?
- Viết ra một khoảnh khắc trong đời bạn đã muốn nói "hãy dừng lại, đẹp quá".
- Đọc thêm: Faust (Goethe, bản dịch Quang Chiến); Doctor Faustus (Marlowe) — ngắn hơn, dễ đọc hơn.
Câu hỏi thường gặp
Faust là tác phẩm của ai?
Faust nổi tiếng nhất là vở kịch thơ của Johann Wolfgang von Goethe, Phần I xuất bản năm 1808, Phần II năm 1832 sau khi ông mất. Trước đó có sách dân gian Đức năm 1587 và vở Doctor Faustus của Christopher Marlowe khoảng năm 1592.
Faust giao kèo gì với quỷ?
Trong bản của Goethe, Faust cược rằng nếu có lúc nào ông nói với khoảnh khắc "Hãy dừng lại, ngươi đẹp quá", tức thấy thoả mãn hoàn toàn, thì Mephistopheles được lấy linh hồn ông. Đổi lại quỷ phục vụ mọi ham muốn của ông.
Kết thúc của Faust là gì?
Già và mù, Faust hình dung một cộng đồng tự do trên đất ông khai hoang và nói ông có thể muốn khoảnh khắc ấy dừng lại, rồi mất. Thiên thần đưa linh hồn ông lên trời với lời: ai không ngừng nỗ lực vươn lên, người ấy được cứu rỗi.
Giao kèo Faust là gì?
Là cách nói chỉ việc đánh đổi giá trị lâu dài như đạo đức, sức khoẻ, gia đình để lấy thành công hay quyền lực trước mắt. Cụm từ lấy từ câu chuyện Faust bán linh hồn cho quỷ.
Faust có thật không?
Có một người thật tên Johann Georg Faust, nhà chiêm tinh và thuật sĩ lang thang ở Đức đầu thế kỷ 16. Truyền thuyết bán linh hồn cho quỷ hình thành sau khi ông mất, rồi được nhiều nhà văn viết lại.