Don Quixote của Miguel de Cervantes (Phần I năm 1605, Phần II năm 1615) kể về một quý tộc nghèo xứ La Mancha đọc quá nhiều truyện hiệp sĩ đến mức tin mình là hiệp sĩ, cưỡi con ngựa gầy Rocinante cùng người hầu Sancho Panza đi khắp Tây Ban Nha để "sửa điều sai, giúp kẻ yếu". Ông đánh nhau với cối xay gió vì tưởng là người khổng lồ. Cuốn sách thường được gọi là tiểu thuyết hiện đại đầu tiên, và Don Quixote trở thành biểu tượng cho khát vọng lý tưởng — vừa đáng cười, vừa đáng kính.
Cervantes và thời đại
Miguel de Cervantes Saavedra (1547–1616) có cuộc đời đầy sóng gió: ông bị thương ở trận hải chiến Lepanto (1571) khiến tay trái gần như liệt, bị cướp biển bắt và giam ở Algiers năm năm, làm nhân viên thu thuế và từng vào tù vì sổ sách thiếu hụt. Truyền thống kể rằng ông bắt đầu nghĩ tới Don Quixote khi ở trong tù.
Thời Cervantes, truyện hiệp sĩ (như Amadís de Gaula) cực kỳ thịnh hành ở Tây Ban Nha — giống như truyện kiếm hiệp hay phim siêu anh hùng ngày nay. Cervantes viết Don Quixote ban đầu như một tác phẩm nhại loại truyện này.
Những nhân vật chính
| Nhân vật | Mô tả |
|---|---|
| Don Quixote (Alonso Quijano) | Quý tộc nghèo khoảng 50 tuổi, gầy gò, đọc truyện hiệp sĩ tới mức "khô cả óc" |
| Sancho Panza | Nông dân thật thà, thực tế, ham ăn, theo hầu vì được hứa cho làm thống đốc một hòn đảo |
| Rocinante | Con ngựa gầy còm của Don Quixote |
| Dulcinea del Toboso | "Người đẹp" lý tưởng mà Don Quixote tôn thờ — thật ra là một cô gái nông thôn ông gần như không quen, được trí tưởng tượng biến thành tiểu thư cao quý |
Cối xay gió: cảnh nổi tiếng nhất
Trong chương 8 Phần I, Don Quixote thấy ba bốn chục cối xay gió trên cánh đồng và tin đó là những người khổng lồ hung ác. Sancho can ngăn: "Đó là cối xay gió, còn cái ngài tưởng là cánh tay là cánh quạt." Don Quixote vẫn thúc ngựa lao vào, cây giáo mắc vào cánh quạt, cả người lẫn ngựa bị hất văng. Ông giải thích rằng một pháp sư đã biến người khổng lồ thành cối xay để cướp vinh quang của mình.
Từ cảnh này sinh ra thành ngữ "đánh nhau với cối xay gió" (tilting at windmills trong tiếng Anh) — chỉ việc chiến đấu với kẻ thù tưởng tượng, hoặc theo đuổi một cuộc chiến vô vọng.
Khát vọng của Don Quixote
Điều làm Don Quixote khác một kẻ điên đơn thuần là nội dung khát vọng của ông: không phải tiền, không phải quyền lực, mà là công lý, lòng dũng cảm, sự bảo vệ kẻ yếu, lòng chung thuỷ. Ông muốn sống theo những giá trị cao đẹp nhất mà ông biết. Vấn đề là thế giới thật không như trong sách.
| Don Quixote thấy | Thực tế |
|---|---|
| Người khổng lồ | Cối xay gió |
| Lâu đài | Quán trọ tồi tàn |
| Đạo quân | Đàn cừu |
| Mũ sắt thần | Cái chậu cạo râu của người thợ cắt tóc |
Sancho và Don Quixote: hai mặt của con người
Nhiều nhà phê bình coi Don Quixote và Sancho Panza là hai mặt bổ sung: một người toàn lý tưởng, một người toàn thực tế. Điều thú vị là qua hai phần truyện, họ ảnh hưởng lẫn nhau. Sancho dần trở nên khôn ngoan, biết nói những câu sâu sắc — khi được cho làm "thống đốc" một hòn đảo (thật ra là trò đùa của một cặp công tước), anh xử án công minh đáng ngạc nhiên. Còn Don Quixote ở Phần II tỉnh táo hơn, nhiều lúc nói những điều rất sáng suốt về văn chương, đạo đức.
Cái kết
Cuối Phần II, Don Quixote bị một người làng giả làm hiệp sĩ đánh bại và buộc phải về nhà. Trên giường bệnh, ông tỉnh lại, nhận ra mình là Alonso Quijano, từ bỏ truyện hiệp sĩ, rồi qua đời. Sancho khóc, xin ông đứng dậy cùng đi tiếp những cuộc phiêu lưu — giờ đây chính người thực tế lại là người không muốn giấc mơ kết thúc.
Đây là một trong những cái kết buồn nhất văn học: khi người mơ mộng tỉnh lại, thế giới mất đi một điều gì đó.
Đáng cười hay đáng kính?
Độc giả thế kỷ 17 chủ yếu cười Don Quixote. Từ thời Lãng mạn (thế kỷ 19), nhiều người bắt đầu thấy ông là một anh hùng bi tráng: người dám sống theo lý tưởng trong một thế giới thực dụng. Nhà văn Nga Ivan Turgenev có bài diễn thuyết nổi tiếng "Hamlet và Don Quixote" (1860), coi Don Quixote là hình mẫu của niềm tin và sự hy sinh, đối lập với Hamlet hoài nghi, do dự.
Từ "quixotic" (kiểu Don Quixote) trong tiếng Anh chỉ người có lý tưởng cao đẹp nhưng phi thực tế.
Bài học về khát vọng
- Khát vọng cao đẹp vẫn cần nhìn đúng thực tế — nếu không, ta đánh nhau với cối xay gió.
- Nhưng thế giới cần những người dám mơ — Sancho cuối cùng không muốn mất Don Quixote.
- Lý tưởng và thực tế cần nhau — như cặp Don Quixote – Sancho.
- Cẩn thận với việc đọc mà không suy xét — Don Quixote "khô óc" vì tin hết những gì trong sách. Thời nay, có thể thay "truyện hiệp sĩ" bằng bất cứ nguồn tin nào ta tiêu thụ không chọn lọc.
Làm gì từ hôm nay
- Nghĩ về một "cối xay gió" bạn từng chiến đấu — một vấn đề bạn tưởng tượng lớn hơn thực tế.
- Ai là "Sancho" của bạn — người giúp bạn nhìn thực tế?
- Đọc thêm: Don Quixote — Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha (bản dịch Trương Đắc Vỵ); bài "Hamlet và Don Quixote" của Turgenev.
Câu hỏi thường gặp
Don Quixote là ai?
Don Quixote là nhân vật chính trong tiểu thuyết của Miguel de Cervantes, Phần I năm 1605 và Phần II năm 1615. Ông là quý tộc nghèo xứ La Mancha đọc quá nhiều truyện hiệp sĩ nên tin mình là hiệp sĩ và lên đường giúp kẻ yếu.
Đánh nhau với cối xay gió nghĩa là gì?
Là thành ngữ lấy từ cảnh Don Quixote tưởng cối xay gió là người khổng lồ và lao vào đánh. Nó chỉ việc chiến đấu với kẻ thù tưởng tượng hoặc theo đuổi một cuộc chiến vô vọng.
Vì sao Don Quixote được gọi là tiểu thuyết hiện đại đầu tiên?
Vì nó có nhân vật phát triển qua thời gian, nhiều tầng giọng kể, tự ý thức về chính việc viết sách và đặt các nhân vật vào thế giới đời thường thay vì thế giới thần kỳ. Nhiều nhà phê bình coi đây là mốc khởi đầu của tiểu thuyết hiện đại.
Sancho Panza là ai?
Sancho Panza là người hầu của Don Quixote, một nông dân thật thà, thực tế, theo hầu vì được hứa cho làm thống đốc một hòn đảo. Qua hai phần truyện, Sancho trở nên khôn ngoan và gắn bó sâu sắc với chủ.
Quixotic nghĩa là gì?
Quixotic là từ tiếng Anh lấy từ tên Don Quixote, chỉ người có lý tưởng cao đẹp, hào hiệp nhưng phi thực tế. Từ này vừa có ý chê vừa có ý thán phục, giống chính hình ảnh nhân vật.