Macbeth là bi kịch của William Shakespeare, viết khoảng năm 1606, kể về vị tướng Scotland được ba phù thuỷ tiên tri sẽ làm vua. Bị tham vọng thôi thúc và được vợ khích lệ, Macbeth giết vua Duncan để cướp ngôi, rồi càng lún sâu vào tội ác để giữ ngôi, cho tới khi mất tất cả. Đây là vở kịch ngắn nhất và u tối nhất trong các bi kịch lớn của Shakespeare, và là hình mẫu văn học kinh điển về việc tham vọng không kiểm soát huỷ hoại con người.
Bối cảnh ra đời
Vở kịch được viết dưới triều vua James I của Anh (đồng thời là vua James VI của Scotland), lên ngôi năm 1603. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Shakespeare chọn đề tài Scotland, phù thuỷ và chuyện giết vua để phù hợp mối quan tâm của nhà vua — James từng viết sách về phù thuỷ (Daemonologie, 1597), và Âm mưu Thuốc súng nhằm ám sát ông năm 1605 còn mới trong ký ức người Anh.
Nguồn tư liệu chính của Shakespeare là Biên niên sử của Raphael Holinshed (1587).
Macbeth lịch sử khác Macbeth trên sân khấu
| Lịch sử | Vở kịch | |
|---|---|---|
| Cách lên ngôi | Mac Bethad mac Findlaích đánh bại và giết vua Duncan I trong giao tranh năm 1040 | Giết vua Duncan khi vua đang ngủ trong lâu đài mình |
| Thời gian trị vì | Khoảng 17 năm (1040–1057), được ghi nhận là tương đối ổn định | Ngắn ngủi, đầy tội ác và hỗn loạn |
| Phù thuỷ | Không có trong sử liệu đương thời | Ba "chị em kỳ quái" tiên tri |
Đây là ví dụ điển hình cho việc phân biệt sử và văn: Macbeth thật có lẽ không độc ác như nhân vật của Shakespeare.
Diễn tiến của tham vọng
- Hạt giống: Sau chiến thắng, Macbeth và Banquo gặp ba phù thuỷ. Họ chào Macbeth là "người sẽ làm vua". Lời tiên tri gieo vào đầu ông một ý nghĩ mà ông đã sợ hãi ngay khi nó xuất hiện.
- Do dự: Trong độc thoại (Hồi 1, Cảnh 7), Macbeth tự nhận rằng ông không có lý do gì để giết vua — Duncan là vua hiền, là khách của ông — ngoại trừ "tham vọng nhảy vọt" (vaulting ambition) tự vượt quá mình rồi ngã nhào.
- Bị thúc đẩy: Phu nhân Macbeth chê ông hèn nhát, thúc ông hành động.
- Tội ác đầu tiên: Macbeth giết vua và lên ngôi.
- Vòng xoáy: Để giữ ngôi, ông giết thêm Banquo (vì phù thuỷ nói con cháu Banquo sẽ làm vua) và gia đình Macduff. Mỗi tội ác kéo theo tội ác khác.
- Sụp đổ: Phu nhân Macbeth mất trí và chết. Macbeth bị đánh bại.
Những câu thoại nổi tiếng về tham vọng
- "Vaulting ambition, which o'erleaps itself" (Hồi 1, Cảnh 7) — tham vọng nhảy vọt, vượt quá chính mình. Hình ảnh người cưỡi ngựa nhảy quá đà rồi ngã sang bên kia.
- "Out, damned spot!" (Hồi 5, Cảnh 1) — phu nhân Macbeth mộng du, cố rửa vết máu tưởng tượng trên tay. Tội lỗi không rửa được.
- "Tomorrow, and tomorrow, and tomorrow" (Hồi 5, Cảnh 5) — Macbeth nghe tin vợ chết, nói rằng đời là "câu chuyện kể bởi kẻ ngốc, đầy âm thanh và cuồng nộ, chẳng có nghĩa gì". Đỉnh cao của tham vọng hoá thành trống rỗng.
Câu "đầy âm thanh và cuồng nộ" (full of sound and fury) về sau là nguồn cảm hứng cho tên tiểu thuyết Âm thanh và cuồng nộ của William Faulkner (1929).
Phân tích tham vọng trong Macbeth
Tiên tri hay lựa chọn?
Phù thuỷ chỉ nói điều sẽ xảy ra; họ không bảo Macbeth giết người. Banquo nghe cùng lời tiên tri về con cháu mình nhưng không hành động. Vở kịch đặt câu hỏi: tham vọng là định mệnh hay lựa chọn?
Phu nhân Macbeth
Phu nhân Macbeth thường bị coi là người xúi giục. Nhưng bà cũng là người sụp đổ trước — tham vọng không mang lại cho bà niềm vui nào. Nhiều đạo diễn hiện đại khai thác bà như một nhân vật bi kịch hơn là ác nhân.
Tham vọng không bao giờ "đủ"
Ngay khi có ngôi, Macbeth không thấy an toàn. Ông nói "được làm vua thế này chẳng là gì, nếu không được an toàn". Tham vọng đạt được chỉ sinh ra nỗi sợ mất — giống nhận xét của Phật học về tham ái sinh sợ hãi.
Bài học về tham vọng hôm nay
| Macbeth | Đời thường |
|---|---|
| Lời tiên tri khơi dậy tham vọng | Lời khen, lời hứa thăng tiến có thể khơi dậy tham vọng ta chưa từng nghĩ |
| Một tội ác dẫn tới tội ác khác | Một lần gian lận nhỏ dễ kéo theo những lần gian lận khác để che giấu |
| Đạt đỉnh mà thấy trống rỗng | Thành tích đạt bằng mọi giá thường không đem lại hạnh phúc |
| Banquo nghe cùng lời mà không làm | Cùng cơ hội, người khác nhau có lựa chọn khác nhau |
Mê tín quanh vở kịch
Trong giới sân khấu Anh – Mỹ có tục kiêng nói tên "Macbeth" trong nhà hát, gọi là "vở kịch Scotland", vì tin rằng nó đem lại xui xẻo. Đây là mê tín nghề nghiệp, không có cơ sở, nhưng cho thấy vở kịch ám ảnh người làm nghề đến mức nào.
Đọc và xem Macbeth
- Bản dịch tiếng Việt Macbeth có trong các tuyển tập kịch Shakespeare.
- Phim chuyển thể: Throne of Blood (Nhện chúa, 1957) của Akira Kurosawa đặt câu chuyện vào Nhật Bản thời phong kiến; The Tragedy of Macbeth (2021) của Joel Coen.
- Vở kịch có cảnh bạo lực; nên đọc hoặc xem cùng người lớn nếu là học sinh nhỏ tuổi.
Làm gì từ hôm nay
- Đọc độc thoại Hồi 1, Cảnh 7. Đánh dấu những lý do Macbeth đưa ra để không làm.
- Nghĩ về một lần bạn biết điều mình muốn là sai, nhưng vẫn bị kéo về phía nó. Điều gì đã giúp bạn dừng (hoặc không)?
- Xem Nhện chúa của Kurosawa để thấy cùng câu chuyện ở một nền văn hoá khác.
Câu hỏi thường gặp
Macbeth nói về điều gì?
Bi kịch khoảng năm 1606 của Shakespeare kể về tướng Macbeth được phù thuỷ tiên tri sẽ làm vua. Bị tham vọng thôi thúc và được vợ khích lệ, ông giết vua Duncan cướp ngôi, rồi càng lún sâu vào tội ác cho tới khi mất tất cả.
Vaulting ambition trong Macbeth nghĩa là gì?
Là cụm từ trong độc thoại Hồi 1 Cảnh 7, nghĩa là tham vọng nhảy vọt, vượt quá chính mình rồi ngã nhào. Macbeth tự nhận ông không có lý do gì để giết vua ngoài tham vọng ấy.
Macbeth có phải nhân vật có thật không?
Có. Mac Bethad mac Findlaích làm vua Scotland khoảng năm 1040 tới 1057 sau khi đánh bại Duncan I trong giao tranh. Triều đại ông được ghi nhận tương đối ổn định, khác xa hình ảnh bạo chúa trong vở kịch.
Bài học của Macbeth là gì?
Tham vọng không kiểm soát dẫn tới tội ác, một tội ác kéo theo tội ác khác, và đạt được đỉnh cao bằng mọi giá chỉ đem lại sợ hãi, trống rỗng. Vở kịch cũng đặt câu hỏi tham vọng là định mệnh hay lựa chọn.
Vì sao diễn viên kiêng nói tên Macbeth?
Trong giới sân khấu Anh Mỹ có mê tín rằng nói tên Macbeth trong nhà hát đem lại xui xẻo, nên người ta gọi là vở kịch Scotland. Đây là tục kiêng nghề nghiệp, không có cơ sở thực tế.