Nhà giả kim (O Alquimista, 1988) của nhà văn Brazil Paulo Coelho kể về Santiago, cậu bé chăn cừu xứ Andalusia, Tây Ban Nha, sau một giấc mơ lặp lại đã bán đàn cừu, băng qua sa mạc châu Phi tới Kim Tự Tháp Ai Cập để tìm kho báu. Câu chuyện ngụ ngôn ngắn gọn này trở thành một trong những cuốn sách bán chạy nhất mọi thời đại, với thông điệp về "Huyền thoại cá nhân" — điều mỗi người được sinh ra để theo đuổi. Sách được yêu thích rộng rãi, nhưng cũng bị phê bình là đơn giản hoá con đường theo đuổi ước mơ.
Cuốn sách và tác giả
Paulo Coelho (sinh năm 1947) viết Nhà giả kim sau một chuyến hành hương trên con đường Camino de Santiago ở Tây Ban Nha. Bản đầu tiên in năm 1988 bởi một nhà xuất bản nhỏ ở Brazil, chỉ bán được ít bản và bị trả lại bản quyền. Sau khi Coelho chuyển sang một nhà xuất bản lớn hơn và nổi tiếng với các sách sau, Nhà giả kim bùng nổ. Sách được dịch sang hơn 80 ngôn ngữ và bán hàng chục triệu bản.
Ở Việt Nam, bản dịch của Lê Chu Cầu do Nhã Nam phát hành rất phổ biến, nằm trong nhóm sách văn học nước ngoài bán chạy nhất nhiều năm.
Tóm tắt
- Giấc mơ: Santiago, cậu bé chăn cừu từng học ở chủng viện, mơ hai lần về một kho báu ở Kim Tự Tháp Ai Cập.
- Vua Melchizedek: Một ông già tự xưng là vua xứ Salem nói với cậu về "Huyền thoại cá nhân" và trao cho cậu hai viên đá Urim và Thummim.
- Tangier: Sang châu Phi, cậu bị lừa mất hết tiền, phải làm việc cho một người bán đồ pha lê. Ông chủ có ước mơ hành hương tới Mecca nhưng không bao giờ đi, sợ khi đạt được ước mơ thì không còn gì để sống.
- Sa mạc: Santiago đi theo đoàn lữ hành, gặp một người Anh tìm nhà giả kim, và gặp Fatima ở ốc đảo.
- Nhà giả kim: Cậu gặp nhà giả kim thật, người dạy cậu lắng nghe trái tim và "Ngôn ngữ của Thế giới".
- Kho báu: Tới Kim Tự Tháp, cậu đào nhưng bị cướp đánh. Một tên cướp kể giấc mơ của hắn về kho báu dưới gốc cây sung trong một nhà thờ đổ nát ở Tây Ban Nha — đúng nơi Santiago từng ngủ đêm cùng đàn cừu. Kho báu ở ngay điểm xuất phát.
Câu nói nổi tiếng nhất
Câu được trích nhiều nhất của sách, do vua Melchizedek nói: khi bạn thật sự khao khát một điều gì, cả vũ trụ sẽ hợp lực giúp bạn đạt được nó. Câu này được in trên vô số áp phích, thiệp, bài diễn thuyết.
Cần đọc câu này thế nào
Đây là lời của một nhân vật trong truyện ngụ ngôn, không phải định luật. Nếu hiểu theo nghĩa đen — chỉ cần muốn thật mạnh là vũ trụ sẽ giúp — thì nó gần với "luật hấp dẫn", vốn không có cơ sở khoa học. Nghiên cứu của Gabriele Oettingen còn cho thấy chỉ mơ tưởng tích cực có thể làm giảm hành động.
Nhưng trong truyện, Santiago không ngồi chờ vũ trụ giúp. Cậu bán đàn cừu, bị lừa, làm thuê gần một năm, băng qua sa mạc, chịu đòn — vũ trụ "hợp lực" thông qua những gì cậu tự làm và tự học. Đọc kỹ, cuốn sách nói về hành trình hơn là phép màu.
Những ý tưởng đáng suy ngẫm
| Ý tưởng | Trong truyện | Liên hệ |
|---|---|---|
| Nỗi sợ đạt được ước mơ | Người bán pha lê không dám đi Mecca | Có người giữ ước mơ như một nơi trú ẩn, sợ đạt được rồi trống rỗng |
| Kho báu ở điểm xuất phát | Kho báu ở chính nhà thờ đổ nát quê nhà | Hành trình làm ta thay đổi để nhìn thấy điều vốn có — gần với tinh thần biết đủ |
| Bài học từ thất bại | Bị lừa mất tiền, cậu học được việc buôn bán | Thất bại là một phần của con đường |
| Học từ kinh nghiệm hơn sách vở | Người Anh đọc sách giả kim, Santiago quan sát sa mạc | Tri thức cần cả trải nghiệm |
Cấu trúc "kho báu ở nhà" không phải của riêng Coelho. Một truyện cổ tương tự có trong Masnavi của nhà thơ Ba Tư Rumi (thế kỷ 13) và trong tập Nghìn lẻ một đêm; nhà văn Argentina Jorge Luis Borges cũng kể lại trong "Chuyện hai người nằm mơ" (1935).
Những lời phê bình
- Đơn giản hoá: nhiều nhà phê bình cho rằng sách giản lược những khó khăn thật của việc theo đuổi ước mơ — hoàn cảnh kinh tế, trách nhiệm gia đình — thành chuyện "lắng nghe trái tim".
- Thông điệp dễ bị hiểu sai: câu "vũ trụ hợp lực" dễ bị dùng để biện minh cho việc bỏ dở mọi thứ theo một cảm hứng.
- Ngôn ngữ tâm linh mơ hồ: "Linh hồn thế giới", "Ngôn ngữ của vạn vật" khó kiểm chứng.
Tuy vậy, hàng triệu độc giả thấy sách đã cho họ can đảm bắt đầu điều mình muốn. Cách đọc cân bằng: coi đây là ngụ ngôn truyền cảm hứng, không phải sách hướng dẫn.
So với các tác phẩm khác trong danh mục
Khác với Faust, Macbeth, Gatsby, Ahab — những người mà khát vọng dẫn tới bi kịch — Santiago là người mà khát vọng dẫn tới trưởng thành. Điểm khác biệt có lẽ nằm ở chỗ khát vọng của cậu không giẫm lên ai, và cậu sẵn sàng học từ mỗi thất bại thay vì cố chấp.
Làm gì từ hôm nay
- Bạn có giống người bán pha lê — giữ một ước mơ mà không dám thử vì sợ? Viết ra điều bạn sợ nhất nếu bắt đầu.
- Kết hợp cảm hứng của Santiago với phương pháp WOOP: ước mơ, kết quả, trở ngại, kế hoạch.
- Đọc thêm: Nhà giả kim (bản dịch Lê Chu Cầu); truyện "Chuyện hai người nằm mơ" của Borges để thấy cùng mô-típ trong văn học khác.
Câu hỏi thường gặp
Nhà giả kim kể về gì?
Tiểu thuyết năm 1988 của Paulo Coelho kể cậu bé chăn cừu Santiago ở Andalusia mơ về kho báu ở Kim Tự Tháp, bán đàn cừu và băng qua sa mạc để tìm. Cuối cùng cậu phát hiện kho báu nằm ngay ở nơi mình xuất phát.
Câu nổi tiếng nhất của Nhà giả kim là gì?
Là câu khi bạn thật sự khao khát điều gì, cả vũ trụ sẽ hợp lực giúp bạn đạt được, do vua Melchizedek nói. Đây là lời nhân vật trong truyện ngụ ngôn, không phải định luật khoa học, và trong truyện Santiago vẫn phải tự hành động rất nhiều.
Huyền thoại cá nhân là gì?
Là khái niệm trong Nhà giả kim chỉ điều mỗi người được sinh ra để theo đuổi, ước mơ sâu xa nhất của họ. Theo cuốn sách, nhiều người từ bỏ huyền thoại cá nhân vì sợ hãi hoặc vì cuộc sống thường ngày cuốn đi.
Nhà giả kim có bị phê bình không?
Có. Nhiều nhà phê bình cho rằng sách đơn giản hoá khó khăn thật của việc theo đuổi ước mơ và dùng ngôn ngữ tâm linh mơ hồ. Tuy vậy hàng triệu độc giả thấy sách truyền cảm hứng bắt đầu điều mình muốn.
Vì sao kho báu lại ở quê nhà?
Chi tiết này gợi ý hành trình làm con người thay đổi để nhìn thấy điều vốn có. Mô-típ kho báu ở nhà có từ trước, trong Masnavi của Rumi, Nghìn lẻ một đêm và truyện của Borges, chứ không phải do Coelho nghĩ ra.