Bronnie Ware, một người chăm sóc giảm nhẹ ở Úc, ghi lại năm điều mà những bệnh nhân cuối đời bà chăm sóc hay hối tiếc nhất: ước gì đã sống thật với chính mình, ước gì không làm việc quá sức, ước gì dám bày tỏ cảm xúc, ước gì giữ liên lạc với bạn bè, và ước gì đã cho phép mình hạnh phúc hơn. Đây là quan sát cá nhân chứ không phải nghiên cứu khoa học, nhưng nó trùng hợp đáng kể với những gì tâm lý học biết về hối tiếc. Bài viết này không nhằm gợi nỗi buồn, mà để những người đang sống chọn ưu tiên của mình sớm hơn.
Năm điều hối tiếc theo Bronnie Ware
Năm 2009, Bronnie Ware viết một bài blog về những điều bệnh nhân cuối đời chia sẻ với bà. Bài lan truyền khắp thế giới; năm 2011 bà xuất bản sách The Top Five Regrets of the Dying.
| Điều hối tiếc | Ý nghĩa |
|---|---|
| 1. Ước gì tôi đã dám sống thật với chính mình, không phải cuộc sống người khác mong đợi | Nhiều ước mơ không được theo đuổi vì sợ ý kiến người khác |
| 2. Ước gì tôi đã không làm việc quá sức | Đánh đổi thời gian với gia đình, con cái để lấy công việc |
| 3. Ước gì tôi đã dám bày tỏ cảm xúc | Kìm nén để giữ hoà khí, rồi mang theo những lời chưa nói |
| 4. Ước gì tôi đã giữ liên lạc với bạn bè | Bạn bè dần xa vì bận rộn |
| 5. Ước gì tôi đã cho phép mình hạnh phúc hơn | Nhận ra hạnh phúc phần nào là một lựa chọn, không phải chỉ do hoàn cảnh |
Đọc với tinh thần đúng
Đây là trải nghiệm của một người chăm sóc, ở một bối cảnh văn hoá (Úc), với một số bệnh nhân nhất định. Không có thống kê, không có phương pháp nghiên cứu. Vì vậy nên coi đây là những câu chuyện gợi suy ngẫm, không phải "sự thật khoa học về con người".
Nghiên cứu khoa học về hối tiếc
Hối tiếc vì không làm kéo dài hơn
Thomas Gilovich và Victoria Medvec (1995) thấy về lâu dài, người ta hối tiếc những điều không làm nhiều hơn những điều đã làm mà sai. Điều này khớp với điều hối tiếc số 1 và số 3 của Ware.
Hối tiếc về bản thân "lý tưởng"
Shai Davidai và Thomas Gilovich (2018) phân biệt hối tiếc về "bản thân lý tưởng" (người mình mơ trở thành) và "bản thân bổn phận" (người mình nên là, theo trách nhiệm). Kết quả: người ta hối tiếc về bản thân lý tưởng — những ước mơ không theo đuổi — nhiều và lâu hơn.
Khảo sát Hối tiếc Thế giới
Daniel Pink thu thập hơn 16.000 câu chuyện hối tiếc từ hơn 100 quốc gia qua "World Regret Survey" và trình bày trong sách The Power of Regret (2022). Ông nhóm chúng thành bốn loại cốt lõi:
| Loại | Ví dụ |
|---|---|
| Hối tiếc về nền tảng | Không học hành chăm chỉ, không tiết kiệm, không chăm sóc sức khoẻ |
| Hối tiếc về sự dũng cảm | Không dám theo ước mơ, không dám nói ra, không dám thử |
| Hối tiếc về đạo đức | Đã làm điều sai, phản bội, không trung thực |
| Hối tiếc về kết nối | Để mất liên lạc với người thân, bạn bè; không hàn gắn |
Pink cho rằng hối tiếc không chỉ là nỗi đau, mà là một tín hiệu cho biết ta coi trọng điều gì — và nếu dùng đúng, nó giúp sống tốt hơn.
Điều trùng hợp giữa các nguồn
Đặt cạnh nhau — năm điều của Ware, bốn loại của Pink, nghiên cứu Harvard về cuộc sống tốt — có vài điểm chung rõ rệt:
- Quan hệ quan trọng hơn thành tích và tiền bạc.
- Dám sống thật với ước mơ của mình.
- Nói ra những điều cần nói với người mình thương.
- Cân bằng giữa công việc và đời sống.
Liên hệ với dục vọng và biết đủ
Đáng chú ý là trong các danh sách hối tiếc, gần như không ai tiếc vì đã không giàu hơn, không mua thêm đồ, không nổi tiếng hơn. Những ham muốn ngoại tại mà ta theo đuổi cả đời ít khi xuất hiện ở cuối đời. Thứ người ta tiếc là những khát vọng nội tại — sống thật, yêu thương, kết nối, dám làm điều mình muốn. Đây là lời nhắc mạnh mẽ về việc chọn khát vọng nào đáng theo.
Triết gia La Mã Seneca viết trong tiểu luận Về sự ngắn ngủi của đời người rằng đời không ngắn, chỉ là ta lãng phí nhiều; nếu biết dùng, đời đủ dài để làm những việc lớn. Đây là một cách nhìn tích cực: thời gian còn lại của mỗi người là đủ, nếu ta chọn đúng.
Biến điều này thành hành động hôm nay
| Điều hối tiếc | Một việc nhỏ có thể làm tuần này |
|---|---|
| Sống thật với mình | Viết ra một điều bạn muốn làm nhưng chưa làm vì sợ người khác nghĩ; tìm bước đầu tiên nhỏ nhất |
| Làm việc quá sức | Chọn một buổi tối không làm việc, dành trọn cho gia đình |
| Bày tỏ cảm xúc | Nói "cảm ơn" hoặc "con thương bố mẹ" với một người |
| Giữ liên lạc | Nhắn tin cho một người bạn cũ |
| Cho phép mình hạnh phúc | Làm một việc nhỏ chỉ vì nó làm mình vui |
Một lưu ý nhẹ nhàng
Chủ đề cái chết có thể khiến một số người, nhất là bạn đọc nhỏ tuổi hoặc người vừa mất người thân, thấy buồn hay lo lắng. Nếu bạn đang trải qua nỗi đau mất mát, hãy chia sẻ với người thân, bạn bè, hoặc tìm sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý. Cảm thấy buồn là bình thường, và bạn không cần mang nó một mình.
Làm gì từ hôm nay
- Đọc năm điều hối tiếc, chọn một điều bạn thấy mình có nguy cơ hối tiếc nhất.
- Làm một việc nhỏ tương ứng trong bảng trên ngay tuần này.
- Đọc thêm: The Top Five Regrets of the Dying (Bronnie Ware); The Power of Regret (Daniel Pink); Về sự ngắn ngủi của đời người (Seneca).
Câu hỏi thường gặp
Năm điều người sắp mất hay hối tiếc nhất là gì?
Theo Bronnie Ware, đó là ước gì đã sống thật với chính mình, không làm việc quá sức, dám bày tỏ cảm xúc, giữ liên lạc với bạn bè và cho phép mình hạnh phúc hơn. Bà là người chăm sóc giảm nhẹ ở Úc và viết sách về điều này năm 2011.
Danh sách của Bronnie Ware có phải nghiên cứu khoa học không?
Không. Đây là quan sát cá nhân của một người chăm sóc, không có thống kê hay phương pháp nghiên cứu. Tuy vậy nó trùng hợp với nhiều nghiên cứu tâm lý học về hối tiếc, như việc người ta hối tiếc điều không làm nhiều hơn về lâu dài.
Bốn loại hối tiếc của Daniel Pink là gì?
Dựa trên hơn 16.000 câu chuyện từ hơn 100 nước, Pink chia hối tiếc thành bốn loại: về nền tảng như học hành, sức khoẻ; về sự dũng cảm; về đạo đức; và về kết nối với người thân, bạn bè.
Vì sao người ta ít hối tiếc vì không giàu hơn?
Ở cuối đời, người ta thường nhận ra những ham muốn ngoại tại như tiền bạc, danh tiếng ít ý nghĩa hơn khát vọng nội tại như sống thật, yêu thương, kết nối. Điều này khớp với nghiên cứu Harvard về vai trò của các mối quan hệ.
Làm sao để sống ít hối tiếc hơn?
Dám làm điều mình thật sự muốn từ bước nhỏ, cân bằng công việc với gia đình, nói ra lời cảm ơn và yêu thương, giữ liên lạc với bạn bè và cho phép mình tận hưởng niềm vui nhỏ mỗi ngày.