Kho tục ngữ, thành ngữ Việt có rất nhiều câu về lòng tham, cho thấy ông cha ta quan sát kỹ tâm lý ham muốn quá mức và hậu quả của nó. Nổi tiếng nhất là "Lòng tham không đáy", "Tham thì thâm", "Tham bát bỏ mâm", "Tham vàng bỏ ngãi". Những câu này dùng hình ảnh đời thường — bát cơm, cái đó bắt cá, con cá mắc câu — để dạy một bài học: tham cái nhỏ trước mắt thường mất cái lớn, tham quá thì hại thân.
Những câu nói về bản chất lòng tham
Lòng tham không đáy
Câu phổ biến nhất, so lòng tham với cái hố không có đáy — đổ bao nhiêu cũng không đầy. Hình ảnh này gần với nhận xét của nhiều nhà tư tưởng và với hiện tượng "vòng xoay khoái lạc" trong tâm lý học: có rồi lại muốn thêm.
Tham thì thâm
"Thâm" ở đây nghĩa là bị thiệt, bị hại (như "thâm vốn" là lỗ vốn). Câu bốn chữ, vần lưng, dễ nhớ: tham lam cuối cùng sẽ chịu thiệt.
Được voi đòi tiên
Được cái lớn rồi lại đòi cái lớn hơn, cái không thể có. Câu này có bài riêng trong danh mục.
Được đằng chân, lân đằng đầu
Được nhân nhượng một chút thì lấn tới, đòi hỏi thêm — tương tự thành ngữ Hán "đắc thốn tiến xích" (được tấc tiến thước).
Những câu về cái giá của lòng tham
| Câu | Hình ảnh | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Tham bát bỏ mâm | Ham cái bát mà bỏ cả mâm cỗ | Tham cái nhỏ, mất cái lớn |
| Tham đó bỏ đăng | Đó, đăng là dụng cụ đánh cá; ham cái đó mới bỏ cái đăng đang dùng | Thấy cái mới hấp dẫn bỏ cái đang có — cũng dùng cho người không chung thuỷ |
| Tham vàng bỏ ngãi | "Ngãi" là cách nói cổ của "nghĩa" | Ham tiền bạc mà bỏ tình nghĩa |
| Tham thực cực thân | Tham ăn thì khổ thân | Ăn uống quá độ hại sức khoẻ; rộng ra là ham hưởng thụ |
| Của rẻ là của ôi | Ham rẻ mua phải đồ hỏng | Ham lợi trước mắt dễ bị thiệt |
Nhiều câu có dị bản khác nhau giữa các vùng và các sưu tập. Đây là đặc điểm tự nhiên của văn học truyền miệng.
Những câu về biết đủ, đối lập với lòng tham
- Ăn có nơi, chơi có chốn: sống có chừng mực, đúng chỗ.
- Ăn cây nào rào cây ấy: giữ gìn, trân trọng cái mình đang hưởng.
- Đủ ăn đủ mặc: lý tưởng giản dị của người nông dân.
- Một miếng khi đói bằng một gói khi no: giá trị của một thứ phụ thuộc vào lúc cần, không phải số lượng.
Lòng tham trong truyện cổ tích Việt
Kho truyện cổ tích Việt dạy về lòng tham qua những nhân vật dễ nhớ:
- Cây khế: người anh may túi mười hai gang thay vì ba gang, chở nặng vàng nên rơi xuống biển (có bài riêng).
- Thạch Sanh: Lý Thông nhiều lần lừa gạt Thạch Sanh để cướp công, cuối cùng bị trừng phạt.
- Tấm Cám: mẹ con Cám tham lam, ganh ghét, tìm mọi cách chiếm phần của Tấm, rốt cuộc phải chịu hậu quả.
Mô-típ chung là "ở hiền gặp lành, ác giả ác báo": người hiền, biết đủ được đền đáp; kẻ tham lam bị trừng phạt.
So sánh với tục ngữ các nước
| Ngôn ngữ | Câu | Nghĩa |
|---|---|---|
| Hán | 人心不足蛇吞象 (nhân tâm bất túc xà thôn tượng) | Lòng người không đủ, như rắn muốn nuốt voi |
| Anh | Greed is a bottomless pit | Lòng tham là hố không đáy — rất gần câu Việt |
| Anh | Don't kill the goose that lays the golden eggs | Đừng giết con ngỗng đẻ trứng vàng — từ truyện ngụ ngôn Aesop |
| Nhật | 二兎を追う者は一兎をも得ず | Đuổi hai con thỏ thì không bắt được con nào |
Sự giống nhau giữa các nền văn hoá cho thấy lòng tham và cái giá của nó là trải nghiệm chung của loài người.
Tục ngữ có đúng mãi không?
Tục ngữ là kinh nghiệm cô đọng, không phải chân lý tuyệt đối. Một số câu có thể bị dùng sai — ví dụ dùng "tham thì thâm" để chê bai người có chí tiến thủ chính đáng. Phân biệt giữa lòng tham (ham muốn quá mức, bất chấp người khác) và khát vọng (mong muốn tốt lên bằng nỗ lực chính đáng) giúp dùng tục ngữ đúng chỗ.
Tục ngữ về lòng tham trong đời sống hôm nay
Những câu nói hàng trăm năm tuổi vẫn soi được vào chuyện thường ngày:
- "Của rẻ là của ôi" khi thấy món hàng giảm giá sâu bất thường trên mạng, hay lời mời "đầu tư lãi cao, không rủi ro". Lừa đảo trực tuyến thường đánh đúng vào lòng ham lợi nhanh.
- "Tham bát bỏ mâm" khi bỏ việc học dài hạn để chạy theo một khoản kiếm tiền nhỏ trước mắt.
- "Tham vàng bỏ ngãi" khi tranh chấp tài sản làm anh chị em trong nhà mất nhau — chuyện vẫn xảy ra ở nhiều gia đình.
- "Tham thực cực thân" khi ăn uống quá độ trong những bữa tiệc kéo dài, để rồi sức khoẻ trả giá.
- "Tham đó bỏ đăng" khi liên tục đổi điện thoại, đổi đồ dùng mới mà không dùng hết giá trị của đồ cũ.
Điểm chung của các tình huống: lòng tham làm hẹp tầm nhìn vào cái lợi gần nhất, khiến ta không thấy cái giá lớn hơn ở phía sau. Ông cha ta không có thuật ngữ "chiết khấu tương lai" như kinh tế học hành vi, nhưng đã gói cùng một ý vào những câu bốn chữ dễ nhớ.
Làm gì từ hôm nay
- Hỏi ông bà, bố mẹ một câu tục ngữ về lòng tham mà họ hay dùng, và câu chuyện đi kèm.
- Chọn một câu trong bài, nghĩ một tình huống thật trong đời mình đúng với câu đó.
- Tra thêm: Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam (Vũ Ngọc Phan); Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (Nguyễn Lân).
Câu hỏi thường gặp
Lòng tham không đáy nghĩa là gì?
Là thành ngữ so lòng tham với cái hố không có đáy, đổ bao nhiêu cũng không đầy. Ý nói con người tham lam thì không bao giờ thấy đủ, có rồi lại muốn thêm mãi. Đây là câu phổ biến nhất về lòng tham trong tiếng Việt.
Tham thì thâm nghĩa là gì?
Thâm ở đây nghĩa là bị thiệt, như thâm vốn là lỗ vốn. Câu tục ngữ nói người tham lam cuối cùng sẽ chịu thiệt hại. Đây là câu bốn chữ có vần, dễ nhớ, thường dùng để răn dạy.
Tham bát bỏ mâm nghĩa là gì?
Nghĩa là ham cái bát mà bỏ cả mâm cỗ, tức tham cái nhỏ trước mắt mà mất cái lớn hơn. Câu này nhắc nên nhìn toàn cục trước khi chạy theo một lợi ích nhỏ.
Tham vàng bỏ ngãi là gì?
Ngãi là cách nói cổ của nghĩa. Câu này chê người ham tiền bạc, của cải mà bỏ tình nghĩa với người thân, bạn bè. Nó đề cao giá trị của tình nghĩa trên vật chất.
Có câu tục ngữ nào khuyên biết đủ không?
Có, như "Ăn có nơi, chơi có chốn", "Đủ ăn đủ mặc", "Một miếng khi đói bằng một gói khi no". Những câu này đề cao sống chừng mực và trân trọng giá trị của thứ mình có đúng lúc cần.