"Giấc mộng Nam Kha" và "giấc mộng kê vàng" (Hoàng Lương mộng) là hai điển tích từ truyện truyền kỳ đời Đường, cùng kể về một người nằm mơ thấy cả đời vinh hoa phú quý, tỉnh dậy mới biết chỉ là giấc mơ ngắn ngủi. Hai điển này được dùng trong văn chương Việt để nói rằng công danh, giàu sang ở đời mong manh như giấc mộng. Đó là một trong những cách người xưa nhắc nhau đừng để ham muốn danh lợi chiếm hết đời mình.
Giấc mộng kê vàng (Hoàng Lương mộng)
Nguồn gốc
Truyện Chẩm trung ký (枕中記, "Chuyện trong chiếc gối") của Thẩm Ký Tế, viết khoảng cuối thế kỷ 8 đời Đường.
Tóm tắt
Một chàng nho sinh nghèo họ Lư, trên đường đi thi, nghỉ chân ở một quán trọ tại Hàm Đan. Tại đây chàng gặp một đạo sĩ là Lã Ông. Lư sinh than thở đời mình nghèo khó, chưa thành danh. Đạo sĩ trao cho chàng một chiếc gối sứ, bảo gối lên sẽ được như ý. Lúc ấy chủ quán đang nấu một nồi kê vàng (hoàng lương — một loại hạt kê).
Lư sinh ngủ thiếp đi và mơ thấy mình cưới vợ con nhà danh giá, thi đỗ tiến sĩ, làm quan to, lập công, bị gièm pha, bị đày, rồi được phục chức, con cháu đông đúc, sống tới hơn tám mươi tuổi rồi qua đời. Chàng giật mình tỉnh dậy: mình vẫn nằm trong quán, Lã Ông vẫn ngồi bên, nồi kê của chủ quán vẫn chưa chín.
Lư sinh ngẫm nghĩ hồi lâu, cảm ơn đạo sĩ: lẽ vinh nhục, giàu nghèo, được mất, sống chết, nay đã hiểu cả. Đó là cách thầy ngăn ham muốn của con.
Giấc mộng Nam Kha
Nguồn gốc
Truyện Nam Kha thái thú truyện (南柯太守傳) của Lý Công Tá, viết khoảng đầu thế kỷ 9 đời Đường.
Tóm tắt
Thuần Vu Phần là một người hào hiệp, ham rượu, sống cạnh một cây hoè lớn. Một hôm say rượu, ông nằm ngủ dưới hiên và mơ thấy được sứ giả mời vào nước "Hoè An". Ông được vua nước ấy gả công chúa, cử làm thái thú quận Nam Kha suốt hai mươi năm, giàu sang vinh hiển. Rồi công chúa mất, ông bị nghi kỵ, bị đưa về quê.
Tỉnh dậy, ông thấy mặt trời chưa lặn, rượu chưa nguội. Cùng bạn đào gốc cây hoè, ông phát hiện một tổ kiến lớn — chính là "nước Hoè An", và một cành phía nam (nam kha — 南柯, "cành phía nam") có một tổ kiến nhỏ — chính là "quận Nam Kha". Thuần Vu Phần cảm ngộ sự phù du của đời người, từ đó bỏ rượu, theo đạo.
So sánh hai giấc mộng
| Hoàng Lương mộng | Nam Kha mộng | |
|---|---|---|
| Tác giả | Thẩm Ký Tế | Lý Công Tá |
| Thời điểm viết | Cuối thế kỷ 8 | Đầu thế kỷ 9 |
| Nhân vật | Lư sinh, nho sinh nghèo | Thuần Vu Phần, người hào hiệp |
| Vật biểu tượng | Chiếc gối sứ, nồi kê chưa chín | Cây hoè, tổ kiến |
| Thời gian thực | Chưa chín một nồi kê | Chưa lặn mặt trời |
| Thông điệp | Vinh nhục ở đời như mộng | Phú quý như tổ kiến, phù du |
Câu chuyện Nam Kha còn thêm một tầng: "vương quốc" mà ông từng tự hào hoá ra chỉ là tổ kiến dưới gốc cây — một hình ảnh mạnh về sự nhỏ bé của những tranh giành danh lợi.
Hai điển tích trong văn chương Việt
- Thành ngữ "giấc Nam Kha", "giấc mộng kê vàng", "giấc hoàng lương" xuất hiện nhiều trong thơ văn trung đại để nói về sự phù du của công danh.
- Nguyễn Công Trứ (1778–1858), người từng lên voi xuống chó trên đường hoạn lộ, có những câu thơ thấm thía về chuyện danh lợi như mây nổi.
- Nguyễn Du trong Truyện Kiều và nhiều tác giả khác dùng hình ảnh "giấc mộng" để chỉ những gì tan biến. (Khi trích thơ cụ thể, nên tra bản văn chuẩn vì có nhiều dị bản.)
- Trong văn nói hiện đại, "giấc mộng Nam Kha" vẫn được dùng để chỉ ước mơ hão huyền hoặc vinh hoa không bền.
Những truyện tương tự ở nơi khác
- Trang Chu mộng hồ điệp: trong Trang Tử (thiên Tề vật luận), Trang Chu mơ thấy mình là bướm, tỉnh dậy không biết mình là Trang Chu mơ làm bướm, hay bướm mơ làm Trang Chu. Truyện này nói về tính tương đối của thực – mộng, sâu hơn chuyện danh lợi.
- "Cuộc đời là giấc mộng" (La vida es sueño): vở kịch của nhà soạn kịch Tây Ban Nha Pedro Calderón de la Barca (1635).
- Rip Van Winkle: truyện của Washington Irving (1819) về người ngủ hai mươi năm — khác ở chỗ thời gian thực trôi qua rất dài.
Bài học về ham muốn
Hai giấc mộng không nói rằng thành công là vô nghĩa. Chúng nhắc:
- Vinh hoa và khổ đau đi cùng nhau. Trong cả hai giấc mơ, nhân vật vừa vinh hiển vừa bị gièm pha, đày đoạ.
- Thời gian rất ngắn. Cả một đời chỉ bằng một nồi kê.
- Đừng để ham muốn danh lợi nuốt hết đời mình. Lư sinh trước giấc mơ chỉ thấy mình thiếu; sau giấc mơ thấy mình đủ.
Nói theo ngôn ngữ ngày nay: ta có thể mơ lớn, cố gắng hết sức, nhưng đừng tin rằng hạnh phúc chỉ đến khi đạt được địa vị nào đó — vì khi đạt tới, ta có thể thấy nó nhỏ như tổ kiến dưới gốc hoè.
Làm gì từ hôm nay
- Thử viết "giấc mơ kê vàng" của chính bạn: nếu cả đời bạn đạt mọi điều mong muốn, cuối cùng bạn nghĩ gì?
- Khi gặp một tham vọng chiếm hết tâm trí, nhớ hình ảnh tổ kiến dưới gốc hoè.
- Đọc thêm: Truyền kỳ đời Đường (các tuyển tập dịch sang tiếng Việt); Trang Tử Nam Hoa Kinh (Nhượng Tống dịch), thiên Tề vật luận.
Câu hỏi thường gặp
Giấc mộng Nam Kha là gì?
Là điển tích từ truyện Nam Kha thái thú truyện của Lý Công Tá đời Đường. Thuần Vu Phần mơ làm thái thú quận Nam Kha hai mươi năm giàu sang, tỉnh dậy mới biết đó là tổ kiến dưới cành phía nam cây hoè. Điển này chỉ vinh hoa phù du như giấc mộng.
Giấc mộng kê vàng là gì?
Là điển tích Hoàng Lương mộng từ truyện Chẩm trung ký của Thẩm Ký Tế đời Đường. Lư sinh gối chiếc gối của đạo sĩ, mơ thấy cả đời làm quan vinh hiển, tỉnh dậy nồi kê vàng của chủ quán vẫn chưa chín.
Nam Kha nghĩa là gì?
Nam Kha, chữ Hán 南柯, nghĩa là cành phía nam. Trong truyện, quận Nam Kha mà nhân vật làm thái thú hoá ra là tổ kiến nhỏ trên cành phía nam cây hoè cạnh nhà ông.
Hai giấc mộng này dạy điều gì?
Chúng nhắc rằng công danh, giàu sang ở đời mong manh và ngắn ngủi, vinh hoa thường đi kèm khổ đau. Không phải thành công vô nghĩa, mà là đừng để ham muốn danh lợi chiếm hết đời mình.
Trang Chu mộng hồ điệp khác giấc mộng Nam Kha thế nào?
Trang Chu mơ làm bướm, tỉnh dậy không biết mình là người mơ làm bướm hay bướm mơ làm người. Truyện bàn về tính tương đối giữa thực và mộng. Giấc mộng Nam Kha thì tập trung vào sự phù du của danh lợi.