"Được voi đòi tiên" là thành ngữ chê người đã được thứ lớn, quý rồi mà vẫn đòi thứ lớn hơn, thậm chí thứ không thể có. Voi là con vật to, quý trong đời sống người Việt xưa; "tiên" là bậc thần tiên, thứ ngoài tầm với. Cùng nghĩa với nó có nhiều câu trong tiếng Việt và tiếng Hán, nổi tiếng nhất là điển "Đắc Lũng vọng Thục" — được đất Lũng lại trông đất Thục — gắn với lời của Hán Quang Vũ Đế và Tào Tháo.
Nghĩa của "được voi đòi tiên"
Trong đời sống người Việt xưa, voi là con vật lớn, có giá trị cao: dùng trong chiến trận, kéo gỗ, là biểu tượng của sức mạnh, quyền uy. Có được một con voi là rất lớn. "Tiên" thì thuộc cõi khác, con người không thể "đòi" được. Thành ngữ vì vậy nhấn mạnh sự vô độ: đã có điều quý hiếm mà còn đòi điều không tưởng.
Có một số cách giải thích khác về chữ "tiên" trong câu (ví dụ có người cho là "tiên" chỉ một thứ gì đó cụ thể hơn), nhưng chưa có bằng chứng ngôn ngữ học chắc chắn. Cách hiểu phổ biến trong các từ điển thành ngữ là "tiên" như thần tiên — điều không thể đạt.
Những câu cùng nghĩa trong tiếng Việt
| Câu | Hình ảnh | Sắc thái |
|---|---|---|
| Được đằng chân, lân đằng đầu | Được đặt chân rồi lấn lên tới đầu | Được nhân nhượng thì lấn tới |
| Lòng tham không đáy | Hố không đáy | Bản chất không bao giờ thoả |
| Đứng núi này trông núi nọ | Ở núi này nhìn sang núi kia thấy cao đẹp hơn | Không bằng lòng với cái mình có, luôn thấy cái khác hơn |
| Ăn xổi ở thì | Ăn vội, ở tạm | Chỉ lo trước mắt — khác nghĩa một chút, nhưng cũng nói về thiếu cân nhắc |
Đắc Lũng vọng Thục: điển tích từ sử Trung Hoa
Lời của Hán Quang Vũ Đế
Theo Hậu Hán thư (truyện Sầm Bành), khoảng năm 32, Hán Quang Vũ Đế Lưu Tú sai tướng Sầm Bành đánh vùng Lũng (Lũng Hữu, phía tây, nay thuộc Cam Túc) và chuẩn bị tiến vào Thục (Tứ Xuyên). Trong thư gửi Sầm Bành, nhà vua viết đại ý: "Người ta khổ vì không biết đủ, đã bình được Lũng lại trông sang Thục" (人苦不知足，既平隴，復望蜀). Lời này vừa là tự trào, vừa là quyết tâm thống nhất; nhà Hán về sau quả thật lấy được Thục.
Lời của Tào Tháo
Theo Tam quốc chí và các chú giải, năm 215, sau khi Tào Tháo lấy được Hán Trung, có người khuyên ông thừa thắng tiến vào Thục (lúc đó Lưu Bị vừa chiếm). Tào Tháo đáp đại ý: "Người ta khổ vì không biết đủ, đã được Lũng rồi lại muốn Thục sao?" và không tiến quân. Tình tiết người khuyên là Tư Mã Ý được kể trong một số nguồn như Tấn thư; tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa về sau kể lại với nhiều chi tiết văn chương.
Thú vị là cùng một câu nói, hai người dùng theo hai hướng: Quang Vũ dùng như lời tự nhận mình tham nhưng vẫn tiến; Tào Tháo dùng để biện minh cho việc dừng lại. Thành ngữ "đắc Lũng vọng Thục" về sau mang nghĩa chung: được cái này lại muốn cái kia, lòng tham không dứt.
Những thành ngữ Hán khác cùng ý
- Đắc thốn tiến xích (得寸進尺): được tấc tiến thước — được một chút lại lấn tới nhiều hơn.
- Nhân tâm bất túc xà thôn tượng (人心不足蛇吞象): lòng người không đủ, như rắn muốn nuốt voi — điển gốc có lẽ từ Sơn Hải Kinh có nhắc loài "Ba xà" nuốt voi, ba năm mới nhả xương.
- Dục hác nan điền (欲壑難填): hang ham muốn khó lấp đầy — rất gần với "lòng tham không đáy".
Tương tự trong các ngôn ngữ khác
| Ngôn ngữ | Câu | Nghĩa đen |
|---|---|---|
| Anh | Give him an inch and he'll take a mile | Cho một tấc, lấy một dặm |
| Nga | Câu chuyện "Ông lão đánh cá và con cá vàng" của Pushkin | Bà vợ đòi từ cái máng mới tới làm nữ hoàng biển cả |
| Đức | Truyện "Người đánh cá và vợ" của anh em Grimm | Người vợ đòi làm Giáo hoàng, rồi làm Chúa |
| Hy Lạp cổ | Thần thoại vua Midas | Ước chạm gì hoá vàng, rồi không ăn uống được |
Tâm lý học nói gì về "được voi đòi tiên"
- Thích nghi: khi đã có "voi", nó nhanh trở thành bình thường; mức chuẩn trong đầu nâng lên, nên "tiên" trở thành mục tiêu mới.
- So sánh xã hội: có voi rồi, ta so với người có nhiều voi hơn.
- Hiệu ứng "dịch chuyển cột gôn": thành tích vừa đạt được bị coi là đương nhiên, mục tiêu lập tức chuyển xa hơn.
Hiểu những cơ chế này giúp nhận ra "được voi đòi tiên" không chỉ là tính xấu của vài người, mà là một xu hướng tâm lý phổ biến cần tỉnh táo.
Khi nào "đòi tiên" là chính đáng?
Không phải mọi mong muốn "thêm" đều là tham. Một nhà khoa học vừa đạt kết quả lại muốn khám phá tiếp; một vận động viên vừa phá kỷ lục lại muốn vượt chính mình. Điểm khác biệt:
- Mong muốn đó có giẫm lên người khác không?
- Có trân trọng điều đã có không, hay coi nó là vô nghĩa?
- Có giới hạn và biết dừng khi cần không?
Làm gì từ hôm nay
- Nhớ lại một điều bạn từng ao ước và đã có. Bạn còn trân trọng nó như lúc chưa có không?
- Trước khi đặt mục tiêu "lớn hơn", dành một phút ghi nhận điều vừa đạt được.
- Đọc thêm: Từ điển điển cố văn học (Đinh Gia Khánh chủ biên) để tra các điển tích Hán – Việt; Tam quốc chí (Trần Thọ) để so với Tam quốc diễn nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Được voi đòi tiên nghĩa là gì?
Là thành ngữ chê người đã được thứ lớn, quý như con voi mà vẫn đòi thứ ngoài tầm với như tiên. Ý nói lòng tham vô độ, không biết đủ. Câu gần nghĩa là "được đằng chân lân đằng đầu".
Đắc Lũng vọng Thục là gì?
Là điển tích Hán, nghĩa là được đất Lũng lại trông đất Thục. Theo Hậu Hán thư, Hán Quang Vũ Đế viết người ta khổ vì không biết đủ, đã bình Lũng lại trông Thục. Tào Tháo về sau cũng dùng ý này khi quyết định không tiến vào Thục năm 215.
Đắc thốn tiến xích nghĩa là gì?
Là thành ngữ Hán 得寸進尺, nghĩa đen được tấc tiến thước, tức được một chút lại lấn tới nhiều hơn. Nó tương đương câu tiếng Việt "được đằng chân lân đằng đầu" và câu tiếng Anh give an inch take a mile.
Vì sao người ta hay được voi đòi tiên?
Tâm lý học giải thích bằng sự thích nghi: điều mới có nhanh trở thành bình thường nên mức chuẩn nâng lên. Ngoài ra con người hay so sánh với người có nhiều hơn. Vì vậy lòng muốn thêm là xu hướng phổ biến cần tỉnh táo.
Muốn thêm có phải lúc nào cũng là tham không?
Không. Mong muốn tiến bộ, khám phá thêm là chính đáng nếu không giẫm lên người khác, vẫn trân trọng điều đã có và biết dừng khi cần. Tham là khi muốn thêm bất chấp, coi điều đã có là vô nghĩa.