Ai cũng có những ước mơ dang dở: nghề không theo được, cơ hội đã lỡ, điều đã cố gắng mà không đạt. Cách sống với điều chưa đạt ảnh hưởng lớn tới hạnh phúc. Nghiên cứu cho thấy những người có thể nhìn lại "con người mình đã có thể trở thành" một cách rõ ràng, chấp nhận nó, rồi tìm mục tiêu mới, thường trưởng thành và hài lòng hơn những người hoặc né tránh, hoặc mãi day dứt. Một ước mơ dang dở không nhất thiết là một vết thương mở; nó có thể trở thành một phần câu chuyện đời mình.
"Con người đã có thể" — khái niệm của tâm lý học
Nhà tâm lý học Laura King và Joshua Hicks (2007) nghiên cứu cái họ gọi là "bản thân khả dĩ đã mất" (lost possible selves) — những phiên bản của mình mà ta từng hướng tới nhưng không còn khả năng thành hiện thực. Ví dụ: người mẹ từng mơ làm bác sĩ nhưng dừng học để nuôi con; người cha từng muốn làm nhạc sĩ.
Kết quả nghiên cứu của họ trên nhiều nhóm (cha mẹ có con mắc hội chứng Down, phụ nữ ly hôn, người đồng tính công khai danh tính muộn…):
- Người có thể mô tả chi tiết "bản thân đã mất" — tức không né tránh nghĩ về nó — thường có mức trưởng thành tâm lý (ego development) cao hơn về sau.
- Nhưng người vẫn còn bám chặt, nghĩ về nó nhiều và thấy đau khổ lặp lại, thì có mức hạnh phúc thấp hơn.
- Điều tốt nhất là nhìn rõ nó, rồi buông — không phải quên đi, mà thôi để nó chi phối hiện tại.
Buông mục tiêu và tìm mục tiêu mới
Nghiên cứu của Carsten Wrosch và Michael Scheier (xem bài "Biết lúc nên bỏ cuộc") bổ sung: hai khả năng quan trọng là buông mục tiêu không còn khả thi và tái gắn kết với mục tiêu mới. Người làm tốt cả hai thường ít trầm buồn, sức khoẻ tốt hơn.
Hối tiếc: loại nào ở lại lâu
Thomas Gilovich và Victoria Medvec (1995) cho thấy:
- Trong ngắn hạn, người ta hối tiếc nhiều hơn về những việc đã làm mà sai.
- Về dài hạn, những việc không làm — cơ hội không nắm, điều không dám nói — lại ám ảnh lâu hơn.
Lý do: với việc đã làm sai, ta thường tìm cách sửa, rút kinh nghiệm, tự an ủi. Với việc không làm, trí tưởng tượng tự do vẽ ra một "nếu như" đẹp đẽ, không có thực tế nào để đối chiếu.
Những cách sống với ước mơ dang dở
| Cách | Mô tả | Ví dụ |
|---|---|---|
| Kể lại câu chuyện | Viết hoặc kể về ước mơ, vì sao không thành, mình học được gì | Viết một trang nhật ký về "con người mình đã có thể" |
| Tìm phiên bản khác | Giữ giá trị cốt lõi, đổi hình thức | Không thành ca sĩ chuyên nghiệp nhưng hát trong nhóm hợp xướng |
| Truyền lại | Giúp người khác theo đuổi điều mình từng mơ — nhưng không áp đặt | Làm cố vấn cho người trẻ trong lĩnh vực ấy |
| Ghi nhận những gì đã có | Con đường không chọn đã dẫn tới những điều tốt khác | Không học y nhưng có một gia đình, một nghề khác mình trân trọng |
| Tìm mục tiêu mới | Gắn với điều có ý nghĩa ở hiện tại | Học một kỹ năng mới, nhận một vai trò mới trong cộng đồng |
Lòng tự trắc ẩn với chính mình
Kristin Neff, nhà tâm lý học tiên phong nghiên cứu lòng tự trắc ẩn, mô tả ba thành phần: tử tế với bản thân thay vì tự phán xét; nhận ra đau khổ là trải nghiệm chung của con người chứ không phải chỉ mình mình; và chánh niệm — nhìn cảm xúc rõ ràng mà không bị cuốn đi. Áp dụng cho ước mơ dang dở: "Mình đã không đạt được điều đó, và điều đó buồn. Rất nhiều người cũng có những ước mơ không thành. Mình có thể buồn mà vẫn sống tiếp."
Ước mơ dang dở trong văn chương
- Bài thơ "Con đường không chọn" (The Road Not Taken, 1916) của Robert Frost thường được hiểu là ca ngợi việc chọn đường riêng, nhưng nhiều nhà phê bình chỉ ra nó tinh tế hơn: hai con đường gần như giống nhau, và người kể chỉ về sau mới kể lại lựa chọn của mình như một điều tạo nên khác biệt. Bài thơ nói về cách ta tạo ý nghĩa cho lựa chọn khi nhìn lại.
- Trong văn học Việt, nỗi niềm "tài cao phận thấp", "chí lớn không thành" xuất hiện nhiều ở thơ Nguyễn Khuyến, Tú Xương, Tản Đà — những người tài hoa nhưng sinh không gặp thời, gửi tâm sự vào thơ.
Khi day dứt trở nên nặng nề
Nếu nỗi tiếc nuối về ước mơ không thành khiến bạn buồn bã kéo dài, mất ngủ, mất hứng thú với cuộc sống hiện tại, hoặc thấy mình vô giá trị, đó có thể là dấu hiệu cần trò chuyện với chuyên gia tâm lý. Những nỗi đau như vậy có thể được hỗ trợ và chữa lành.
Làm gì từ hôm nay
- Viết một trang về một ước mơ dang dở: nó là gì, vì sao không thành, giá trị nào nằm phía sau.
- Tìm một "phiên bản khác" của giá trị ấy mà bạn có thể sống ngay bây giờ.
- Viết một câu tự trắc ẩn với chính mình theo ba thành phần của Kristin Neff.
- Đọc thêm: The Power of Regret (Daniel Pink); Self-Compassion (Kristin Neff); bài thơ "The Road Not Taken" (Robert Frost) kèm một bài phân tích.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao chấp nhận ước mơ không thành?
Nhìn rõ ước mơ đó, kể lại câu chuyện của nó, nhận ra giá trị phía sau, rồi tìm phiên bản khác hoặc mục tiêu mới. Nghiên cứu của Laura King cho thấy người dám nhìn lại rồi buông thường trưởng thành và hài lòng hơn người né tránh hay mãi bám chặt.
Bản thân khả dĩ đã mất là gì?
Là khái niệm của Laura King và Joshua Hicks năm 2007, chỉ những phiên bản của mình mà ta từng hướng tới nhưng không còn khả năng thành hiện thực. Cách ta suy nghĩ về chúng ảnh hưởng tới sự trưởng thành và hạnh phúc.
Người ta hối tiếc điều đã làm hay chưa làm nhiều hơn?
Nghiên cứu năm 1995 của Gilovich và Medvec cho thấy ngắn hạn người ta hối tiếc việc đã làm sai nhiều hơn, nhưng dài hạn những việc không làm, cơ hội không nắm lại ám ảnh lâu hơn.
Lòng tự trắc ẩn giúp gì khi ước mơ dang dở?
Theo Kristin Neff, lòng tự trắc ẩn gồm tử tế với bản thân, nhận ra đau khổ là trải nghiệm chung và chánh niệm. Nó giúp ta buồn về điều chưa đạt mà không tự trách, và sống tiếp với hiện tại.
Khi nào nên tìm chuyên gia vì tiếc nuối?
Khi nỗi tiếc nuối khiến bạn buồn kéo dài, mất ngủ, mất hứng thú với cuộc sống hiện tại hoặc thấy mình vô giá trị. Đó có thể là dấu hiệu cần trò chuyện với chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.