Biết đủ không phải là thiếu chí tiến thủ, nếu hiểu đúng. Biết đủ là có điểm dừng với ham muốn vật chất, danh vọng, so bì; chí tiến thủ là khát khao trưởng thành, làm điều có ý nghĩa, đóng góp. Hai điều này không đối nghịch mà có thể bổ sung cho nhau: người biết đủ về vật chất thường có nhiều năng lượng hơn cho những khát vọng sâu. Vấn đề chỉ nảy sinh khi "biết đủ" bị dùng làm cớ để né thử thách, hoặc khi "tiến thủ" bị hiểu là "phải có nhiều hơn mãi".
Hai nỗi lo đối lập
Nhiều người trẻ băn khoăn:
- "Nếu mình biết đủ, mình có thành người an phận, tụt hậu không?"
- "Nếu mình luôn tham vọng, mình có bao giờ hạnh phúc không?"
Cả hai nỗi lo đều có cơ sở. Câu trả lời nằm ở việc phân biệt muốn gì và muốn để làm gì.
Phân biệt: biết đủ ở đâu, tiến thủ ở đâu
| Lĩnh vực | Biết đủ hợp lý | Tiến thủ hợp lý |
|---|---|---|
| Đồ dùng | Có những gì cần, chất lượng vừa phải | Không cần tiến thủ ở đây |
| Tiền bạc | Có mức "đủ" rõ ràng cho gia đình, khoản dự phòng | Cải thiện thu nhập khi chưa đủ, học kỹ năng để làm ra giá trị |
| Danh tiếng | Không cần người khác công nhận mọi lúc | Xây uy tín bằng việc làm tốt |
| Tri thức, kỹ năng | Chấp nhận mình không biết hết | Học suốt đời, đi sâu vào lĩnh vực mình yêu |
| Đóng góp | Không cần làm việc lớn mới có ý nghĩa | Mong giúp được nhiều người hơn |
Người xưa có hình ảnh rõ cho điều này: Khổng Tử khen Nhan Hồi sống giỏ cơm bầu nước mà vẫn vui, nhưng Nhan Hồi cũng là học trò ham học bậc nhất (Luận Ngữ). Biết đủ về vật chất, không biết đủ về học.
Nghiên cứu nói gì
Mục tiêu nội tại và ngoại tại
Theo các nghiên cứu của Tim Kasser, Richard Ryan và Edward Deci, người theo đuổi mục tiêu nội tại (phát triển bản thân, quan hệ, đóng góp) có sức khoẻ tinh thần tốt hơn người theo đuổi mục tiêu ngoại tại (giàu có, nổi tiếng, vẻ ngoài). Một nghiên cứu theo dõi sinh viên sau tốt nghiệp (Niemiec, Ryan và Deci, 2009) thấy đạt được mục tiêu nội tại gắn với hạnh phúc tăng, còn đạt mục tiêu ngoại tại thì không — thậm chí đi kèm một số dấu hiệu tiêu cực.
Người "đủ tốt" vẫn đạt thành tích
Nghiên cứu của Sheena Iyengar, Rachael Wells và Barry Schwartz (2006) theo dõi sinh viên năm cuối đi xin việc: nhóm "tối đa hoá" tìm được việc lương khởi điểm cao hơn khoảng 20%, nhưng lại kém hài lòng hơn với công việc và thấy lo âu, thất vọng hơn trong quá trình tìm. Câu hỏi đặt ra: chênh lệch 20% có đáng với nỗi lo đó không — câu trả lời tuỳ mỗi người.
Tham vọng và hạnh phúc
Timothy Judge và John Kammeyer-Mueller (2012) phân tích dữ liệu theo dõi dài hạn: người có tham vọng cao thường đạt học vấn và nghề nghiệp uy tín hơn, và có mức hài lòng cuộc sống cao hơn một chút — nhưng tác động lên hạnh phúc nhỏ hơn nhiều so với tác động lên thành tích. Tham vọng giúp đi xa, không đảm bảo vui hơn.
Khi "biết đủ" là cái cớ
Đôi khi ta nói "biết đủ" nhưng thật ra là:
- Sợ thất bại nên không dám thử.
- Ngại thay đổi.
- Chấp nhận một hoàn cảnh gây hại (bị đối xử bất công, sống trong thiếu thốn có thể cải thiện).
Câu hỏi giúp phân biệt: "Mình dừng lại vì đã thấy đủ, hay vì sợ?" Nếu là sợ, đó không phải biết đủ.
Khi "tiến thủ" thành vòng xoay
Ngược lại, tiến thủ có thể trượt thành:
- Không bao giờ thấy thành tích của mình đủ.
- Hy sinh sức khoẻ, gia đình cho mục tiêu.
- Tự đánh giá giá trị bản thân chỉ qua thành tích.
Các nhà nghiên cứu về chủ nghĩa cầu toàn như Thomas Curran và Andrew Hill (2019) ghi nhận chủ nghĩa cầu toàn đang tăng ở thế hệ trẻ tại Mỹ, Anh, Canada, và gắn với lo âu, trầm cảm.
Hình ảnh cây trong app và trong đời
Một cái cây khoẻ không vươn mãi lên trời; nó cần rễ sâu, cành vững, và biết khi nào ra hoa. Người Việt có câu "Cây ngay không sợ chết đứng" và "Muốn ăn quả phải trồng cây" — một nói về giữ mình, một nói về gắng sức. Biết đủ là bộ rễ, tiến thủ là cành vươn — cây cần cả hai.
Lời của người xưa
Mạnh Tử có câu "dưỡng tâm mạc thiện ư quả dục" (養心莫善於寡欲) — nuôi dưỡng lòng không gì tốt bằng ít ham muốn (Mạnh Tử, thiên Tận Tâm hạ). Nhưng cũng chính Mạnh Tử nói về "hạo nhiên chi khí" — khí lớn lao, ngay thẳng của người quân tử — và khuyến khích lập chí lớn. Ít ham muốn vật chất để có chỗ cho chí lớn.
Làm gì từ hôm nay
- Kẻ bảng như trên cho riêng mình: ở lĩnh vực nào mình muốn biết đủ, lĩnh vực nào muốn tiến thủ?
- Với một mục tiêu đang theo, hỏi: mình muốn nó vì điều gì nội tại hay ngoại tại?
- Lần tới định nói "thôi, biết đủ", hỏi lại: đủ hay sợ?
- Đọc thêm: The High Price of Materialism (Tim Kasser); Mạnh Tử (bản dịch Nguyễn Hiến Lê).
Câu hỏi thường gặp
Biết đủ có làm mất động lực phấn đấu không?
Không nhất thiết. Biết đủ là có điểm dừng với ham muốn vật chất, danh vọng, còn phấn đấu có thể hướng vào học tập, kỹ năng, đóng góp. Người biết đủ về vật chất thường có nhiều năng lượng hơn cho những khát vọng sâu.
Người tham vọng có hạnh phúc hơn không?
Nghiên cứu năm 2012 của Judge và Kammeyer-Mueller cho thấy người tham vọng thường đạt học vấn và nghề nghiệp cao hơn, hài lòng cuộc sống cao hơn một chút, nhưng tác động lên hạnh phúc nhỏ hơn nhiều so với lên thành tích.
Mục tiêu nội tại và ngoại tại khác nhau thế nào?
Mục tiêu nội tại hướng tới phát triển bản thân, quan hệ và đóng góp. Mục tiêu ngoại tại hướng tới giàu có, nổi tiếng, vẻ ngoài. Nghiên cứu của Kasser, Ryan và Deci cho thấy theo đuổi mục tiêu nội tại gắn với sức khoẻ tinh thần tốt hơn.
Làm sao biết mình biết đủ hay đang sợ thất bại?
Hỏi mình dừng lại vì đã thấy đủ hay vì sợ thử, ngại thay đổi. Nếu nghĩ tới việc tiến thêm mà thấy lo lắng hơn là thấy không cần thiết, có thể đó là nỗi sợ chứ không phải biết đủ.
Mạnh Tử nói gì về ham muốn?
Mạnh Tử có câu "dưỡng tâm mạc thiện ư quả dục", nghĩa là nuôi dưỡng lòng không gì tốt bằng ít ham muốn, trong thiên Tận Tâm hạ. Đồng thời ông đề cao chí lớn và khí hạo nhiên của người quân tử.