Epicurus (341–270 TCN), triết gia Hy Lạp, chia ham muốn làm ba loại: tự nhiên và cần thiết (như ăn, uống, chỗ trú), tự nhiên nhưng không cần thiết (như món ăn cầu kỳ), và vô ích (như danh vọng, giàu có không giới hạn). Ông cho rằng hạnh phúc đến từ việc thoả mãn loại thứ nhất, cẩn trọng với loại thứ hai và buông loại thứ ba. Điều trớ trêu là tên ông về sau thành từ "epicurean" chỉ người sành ăn chơi — trái ngược hẳn lối sống giản dị ông dạy.
Epicurus và "Khu vườn"
Epicurus sinh trên đảo Samos, năm 306 TCN lập trường học ở Athens trong một khu vườn, nên trường phái của ông được gọi là "Khu vườn" (Kēpos). Trường nhận cả phụ nữ và nô lệ — điều hiếm thấy thời đó. Đời sống ở Khu vườn rất giản dị: bánh mì, nước, đôi khi một ít pho mát. Trong một bức thư còn lưu lại (qua các trích dẫn cổ), ông xin bạn gửi cho "một hũ pho mát nhỏ, để khi muốn tôi có thể thết một bữa thịnh soạn" — cho thấy "thịnh soạn" với ông khiêm tốn thế nào.
Phần lớn tác phẩm của Epicurus đã mất. Những gì còn lại chủ yếu được ghi trong quyển 10 sách Cuộc đời và tư tưởng các triết gia lừng danh của Diogenes Laërtius (thế kỷ 3), gồm ba bức thư (gửi Herodotus, Pythocles, Menoeceus) và tập 40 "Giáo huấn chính" (Kyriai Doxai). Nhà thơ La Mã Lucretius (thế kỷ 1 TCN) trình bày tư tưởng của ông trong trường ca Về bản chất vạn vật.
Hạnh phúc là gì với Epicurus
Trong Thư gửi Menoeceus, Epicurus nói khoái lạc (hēdonē) là khởi đầu và mục đích của đời sống hạnh phúc. Nhưng ông giải thích ngay: khoái lạc ở đây không phải là sự ăn chơi của kẻ phóng đãng, mà là không đau đớn trong thân (aponia) và không xáo trộn trong tâm (ataraxia). Ông còn phân biệt:
- Khoái lạc động: cảm giác khi đang thoả mãn một nhu cầu (ăn khi đói).
- Khoái lạc tĩnh: trạng thái yên ổn khi nhu cầu đã được đáp ứng (no đủ, bình an). Ông coi loại này cao hơn.
Ba loại ham muốn
| Loại | Ví dụ | Thái độ nên có |
|---|---|---|
| Tự nhiên và cần thiết | Ăn khi đói, uống khi khát, mặc khi lạnh, có chỗ trú; cũng gồm những gì cần cho sự bình an tâm hồn như tình bạn, suy nghĩ sáng suốt | Đáp ứng — chúng dễ thoả mãn |
| Tự nhiên nhưng không cần thiết | Món ăn cầu kỳ, rượu ngon, đồ dùng sang trọng | Hưởng khi có, không đau khổ khi thiếu, không để chúng trở thành nhu cầu |
| Vô ích (không tự nhiên, không cần thiết) | Danh vọng, quyền lực, giàu có không giới hạn, sự bất tử | Buông — chúng không bao giờ thoả mãn được |
Giáo huấn chính số 29 trình bày phân loại này. Giáo huấn số 30 nói thêm: những ham muốn tự nhiên mà ta theo đuổi mãnh liệt dù không được cũng không đau đớn, đó là do những ý kiến rỗng tuếch sinh ra.
Vì sao ham muốn vô ích không bao giờ thoả
Theo Epicurus, ham muốn tự nhiên có giới hạn: đói thì ăn no là xong. Còn ham muốn do "ý kiến rỗng" sinh ra — muốn nổi tiếng hơn, giàu hơn — không có điểm dừng, vì luôn có người nổi tiếng hơn, giàu hơn. Câu được trích nhiều (trong số các đoạn rời được lưu lại) có ý: "Không gì là đủ với người coi cái đủ là quá ít."
Tâm lý học hiện đại có những phát hiện gần gũi: vòng xoay khoái lạc, so sánh xã hội, và nghiên cứu của Tim Kasser về giá phải trả của chủ nghĩa vật chất.
Tính toán khoái lạc
Epicurus không khuyên chạy theo mọi niềm vui. Ông nói trong Thư gửi Menoeceus: có những khoái lạc ta nên bỏ qua vì chúng dẫn tới đau khổ lớn hơn; có những đau đớn ta nên chịu vì chúng dẫn tới khoái lạc lớn hơn. Uống rượu quá chén vui một đêm nhưng mệt nhiều ngày. Học hành vất vả bây giờ đem lại hiểu biết lâu dài.
Đây là một dạng "trì hoãn sự thoả mãn" từ hơn 2.300 năm trước.
Tình bạn: ham muốn quý nhất
Giáo huấn chính số 27 có ý: trong mọi thứ mà sự khôn ngoan đem lại cho một đời sống hạnh phúc, lớn nhất là có được tình bạn. Epicurus sống cùng bạn bè trong Khu vườn, và tình bạn là trung tâm triết học thực hành của ông. Điều này gần lạ với kết luận của nghiên cứu Harvard về phát triển người trưởng thành: quan hệ gần gũi là yếu tố dự đoán hạnh phúc tuổi già mạnh nhất.
Nỗi sợ chết và ham muốn bất tử
Epicurus cho rằng nhiều ham muốn vô ích bắt nguồn từ nỗi sợ chết và sợ thần linh. Ông lập luận: "Cái chết không là gì đối với ta; khi ta còn thì cái chết chưa tới, khi cái chết tới thì ta không còn." Người xưa tóm triết học thực hành của ông thành "bốn phương thuốc" (tetrapharmakos): thần linh không đáng sợ, cái chết không đáng lo, điều tốt dễ có, điều xấu dễ chịu đựng. Nhận định cuối có thể là đơn giản hoá đối với nhiều người đang chịu đau đớn thật, và cần đọc trong bối cảnh triết học cổ đại.
Vì sao tên ông bị hiểu sai
Ngay thời cổ đại, các đối thủ (như một số người phái Khắc kỷ) đã vu cho Epicurus là kẻ ăn chơi. Thời Trung cổ ở châu Âu, ông bị coi là biểu tượng của sự vô đạo vì phủ nhận thần linh can thiệp vào đời người. Từ "epicure" trong tiếng Anh ngày nay chỉ người sành ăn — một sự lệch nghĩa lớn. Seneca, dù theo phái Khắc kỷ, lại thường trích dẫn Epicurus với sự tôn trọng trong Thư gửi Lucilius.
Epicurus và người Việt
Tư tưởng ba loại ham muốn của Epicurus gặp gỡ đáng ngạc nhiên với lời ông bà ta: "Ăn no mặc ấm" là đủ cho nhu cầu tự nhiên; "Ăn sung mặc sướng" là tự nhiên nhưng không cần thiết; còn "danh lợi" thì nhiều nhà Nho Việt coi như "phù vân". Thơ nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm — "Thu ăn măng trúc, đông ăn giá" — có tinh thần gần với Khu vườn.
Làm gì từ hôm nay
- Liệt kê mười điều bạn đang muốn. Xếp mỗi điều vào một trong ba loại của Epicurus.
- Với loại thứ hai, tập "hưởng khi có, không khổ khi thiếu" — thử một tuần không có một món xa xỉ nhỏ.
- Với loại thứ ba, hỏi: điều này có điểm dừng không?
- Đầu tư thêm cho tình bạn — "ham muốn quý nhất".
- Đọc thêm: Thư gửi Menoeceus (rất ngắn, có nhiều bản dịch trên mạng); Về bản chất vạn vật của Lucretius; The Swerve (Stephen Greenblatt) kể chuyện bản thảo Lucretius được tìm lại thời Phục hưng.
Câu hỏi thường gặp
Epicurus chia ham muốn thành mấy loại?
Ba loại: tự nhiên và cần thiết như ăn uống, chỗ trú, tình bạn; tự nhiên nhưng không cần thiết như món ăn cầu kỳ; và vô ích như danh vọng, giàu có vô hạn. Ông khuyên đáp ứng loại thứ nhất, cẩn trọng loại thứ hai, buông loại thứ ba.
Chủ nghĩa khoái lạc của Epicurus có phải là ăn chơi không?
Không. Khoái lạc theo Epicurus là không đau đớn trong thân và không xáo trộn trong tâm. Ông sống rất giản dị với bánh mì, nước và bạn bè. Hiểu Epicurus là ăn chơi là sự xuyên tạc từ thời cổ đại.
Ataraxia là gì?
Ataraxia là từ Hy Lạp chỉ trạng thái tâm không xáo trộn, bình thản. Cùng với aponia, không đau đớn trong thân, đây là mục tiêu của đời sống hạnh phúc theo Epicurus. Phái Khắc kỷ và hoài nghi cũng dùng khái niệm này.
Tác phẩm của Epicurus còn lại những gì?
Phần lớn đã mất. Còn lại ba bức thư gửi Herodotus, Pythocles, Menoeceus và tập 40 Giáo huấn chính, được Diogenes Laërtius chép lại, cùng một số đoạn rời. Trường ca của Lucretius cũng trình bày tư tưởng của ông.
Epicurus nói gì về cái chết?
Ông lập luận cái chết không là gì đối với ta, vì khi ta còn thì cái chết chưa tới, khi cái chết tới thì ta không còn. Mục đích là giải thoát con người khỏi nỗi sợ chết, vốn sinh ra nhiều ham muốn vô ích.