Truyện ngắn "Chí Phèo" của Nam Cao (1941) kể về một người nông dân hiền lành bị xã hội đẩy vào tù, biến thành kẻ say rượu, rạch mặt ăn vạ, làm tay sai cho cường hào Bá Kiến. Rồi một ngày, nhờ sự chăm sóc giản dị của Thị Nở, Chí Phèo tỉnh lại và khát khao được làm người lương thiện. Khi khát vọng ấy bị chối từ, bi kịch xảy ra. Đây là một trong những tác phẩm hay nhất của văn học hiện thực Việt Nam, và là câu chuyện sâu sắc về khát vọng được làm người.
Nam Cao và tác phẩm
Nam Cao (1915–1951), tên thật Trần Hữu Tri, quê ở làng Đại Hoàng, phủ Lý Nhân, tỉnh Hà Nam (tên gọi thời đó). Ông là một trong những cây bút hiện thực xuất sắc nhất trước năm 1945, với các truyện ngắn "Lão Hạc", "Đời thừa", "Đôi mắt" và tiểu thuyết Sống mòn.
"Chí Phèo" ban đầu có tên "Cái lò gạch cũ". Khi in thành sách năm 1941, nhà xuất bản Đời Mới đổi tên thành "Đôi lứa xứng đôi". Về sau, khi in lại trong tập Luống cày (1946), Nam Cao đặt lại tên là "Chí Phèo". Tác phẩm được đưa vào chương trình Ngữ văn trung học phổ thông và nhiều thế hệ học sinh Việt Nam đã học.
Tóm tắt
- Đứa trẻ bị bỏ rơi: Chí là đứa trẻ bị bỏ ở cái lò gạch cũ, được người làng nuôi lớn. Lớn lên, anh đi làm canh điền cho nhà Bá Kiến, là một người hiền lành, có ước mơ giản dị.
- Bị đẩy vào tù: Bá Kiến vì ghen tuông vô cớ đã đẩy Chí vào tù.
- Trở về biến dạng: Sau bảy, tám năm, Chí về làng với vẻ ngoài và tính cách hoàn toàn khác: say rượu, chửi bới, rạch mặt ăn vạ. Bá Kiến lợi dụng Chí làm tay sai đòi nợ, đánh người.
- Gặp Thị Nở: Một đêm Chí say rượu, gặp Thị Nở — một người đàn bà nghèo, xấu, bị cả làng xa lánh. Sáng hôm sau, Chí ốm, Thị Nở mang cho Chí bát cháo hành nóng.
- Thức tỉnh: Bát cháo hành khiến Chí cảm động, lần đầu tiên được người khác chăm sóc. Chí nhớ lại ước mơ ngày xưa, muốn "làm hoà với mọi người", muốn trở lại làm người lương thiện.
- Bị chối từ: Bà cô của Thị Nở ngăn cản. Thị Nở cự tuyệt Chí. Hy vọng sụp đổ.
- Bi kịch: Chí uống rượu, xách dao đi. Câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?" vang lên trước khi bi kịch xảy ra với Bá Kiến và chính Chí.
Ước mơ giản dị ngày xưa
Một đoạn văn đẹp và buồn nhất truyện là khi Chí tỉnh rượu, nhớ lại ước mơ thời trẻ: có một gia đình nhỏ, chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải, chăn một con lợn làm vốn, khá giả thì mua dăm ba sào ruộng làm. Ước mơ ấy bình dị đến mức đau lòng — một người chỉ cần chừng ấy để thấy đủ, mà xã hội không cho.
Đặt cạnh các bài về "biết đủ", ước mơ của Chí là một ví dụ thấm thía: biết đủ không có nghĩa là có thể đủ, khi người khác tước mất cả những điều tối thiểu.
Bát cháo hành: biểu tượng của lòng người
Bát cháo hành của Thị Nở là chi tiết được bàn nhiều nhất. Nó giản dị, rẻ tiền, nhưng là lần đầu tiên trong đời Chí được ai đó nấu cho ăn. Nó làm Chí "thấy mắt mình hình như ươn ướt". Tình người — dù từ một người cũng bị xa lánh như Thị Nở — đánh thức phần lương thiện bị vùi lấp.
| Trước bát cháo | Sau bát cháo |
|---|---|
| Chỉ biết say, chửi, đập phá | Nghe được tiếng chim, tiếng người đi chợ — âm thanh của cuộc sống |
| Không nghĩ về mình | Nhớ ước mơ ngày xưa, thấy mình già, cô độc |
| Bị cả làng sợ | Muốn làm hoà với mọi người |
"Ai cho tao lương thiện?"
Câu hỏi của Chí trước khi bi kịch xảy ra là đỉnh điểm của tác phẩm. Nó cho thấy Chí ý thức rõ: mình không thể quay lại làm người lương thiện, vì không ai chấp nhận — "Không được! Ai cho tao lương thiện? Làm thế nào cho mất được những vết mảnh chai trên mặt này?" (trích theo văn bản phổ biến).
Câu hỏi này không chỉ dành cho Bá Kiến mà cho cả xã hội. Nam Cao đặt ra vấn đề: khi xã hội đẩy một con người vào đường cùng, rồi đóng mọi cánh cửa quay lại, thì trách nhiệm thuộc về ai?
Khát vọng lương thiện: một khát vọng đặc biệt
Trong danh mục văn học về khát vọng này, phần lớn nhân vật khao khát điều lớn lao: tri thức (Faust), giàu sang (Gatsby), quyền lực (Macbeth), chiến thắng (Santiago). Khát vọng của Chí Phèo nhỏ nhất mà cũng lớn nhất: được làm người, được chấp nhận, được sống như mọi người. Điều đó cho thấy những khát vọng cơ bản nhất — thuộc về, được tôn trọng — lại là thứ con người khó sống thiếu nhất.
Giá trị nhân đạo
- Phát hiện phần người trong một kẻ bị coi là "con quỷ dữ làng Vũ Đại".
- Tố cáo xã hội đã tha hoá con người.
- Trân trọng tình người qua hình ảnh bát cháo hành.
- Đặt câu hỏi về quyền được làm lại của con người.
Ngày nay, câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?" vẫn gợi suy nghĩ về cách cộng đồng đối xử với người từng sai lầm, người ra tù muốn tái hoà nhập.
Chí Phèo trong văn hoá
- Phim Làng Vũ Đại ngày ấy (1982, đạo diễn Phạm Văn Khoa) dựa trên "Chí Phèo", "Lão Hạc" và "Sống mòn" của Nam Cao.
- Tên "Chí Phèo" đi vào ngôn ngữ đời thường để chỉ kẻ say xỉn, ăn vạ — một cách dùng đơn giản hoá, bỏ qua bi kịch và khát vọng của nhân vật.
Làm gì từ hôm nay
- Đọc lại đoạn Chí nhớ ước mơ ngày xưa. Ước mơ giản dị nhất của bạn là gì?
- Nghĩ về một "bát cháo hành" bạn từng nhận — một hành động tử tế nhỏ đã thay đổi điều gì đó trong bạn.
- Đọc thêm: Tuyển tập Nam Cao; xem phim Làng Vũ Đại ngày ấy.
Câu hỏi thường gặp
Chí Phèo của ai, sáng tác năm nào?
Chí Phèo là truyện ngắn của nhà văn Nam Cao, in thành sách năm 1941. Truyện ban đầu có tên Cái lò gạch cũ, nhà xuất bản đổi thành Đôi lứa xứng đôi, đến năm 1946 Nam Cao đặt lại tên là Chí Phèo.
Khát vọng lương thiện của Chí Phèo là gì?
Sau khi được Thị Nở chăm sóc bằng bát cháo hành, Chí tỉnh lại, nhớ ước mơ giản dị ngày xưa và muốn làm hoà với mọi người, trở lại làm người lương thiện. Khi bị chối từ, khát vọng ấy tan vỡ dẫn tới bi kịch.
Bát cháo hành có ý nghĩa gì?
Bát cháo hành là lần đầu tiên trong đời Chí được người khác chăm sóc. Nó tượng trưng cho tình người giản dị, đánh thức phần lương thiện bị vùi lấp trong Chí và khơi dậy khát vọng được làm người.
Ai cho tao lương thiện nghĩa là gì?
Là câu hỏi của Chí Phèo khi nhận ra mình không thể quay lại làm người lương thiện vì không ai chấp nhận. Câu hỏi tố cáo xã hội đã tha hoá con người rồi đóng mọi cánh cửa làm lại của họ.
Ước mơ ngày xưa của Chí Phèo là gì?
Chí từng mơ có một gia đình nhỏ: chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải, chăn một con lợn làm vốn, khá giả thì mua dăm ba sào ruộng. Ước mơ bình dị ấy cho thấy Chí vốn là người hiền lành, chỉ cần một cuộc sống đủ đầy giản đơn.