Hưởng thụ chậm — tâm lý học gọi là "savoring" — là chủ động chú ý và kéo dài cảm giác tốt đẹp khi nó đang diễn ra, khi nhớ lại, hoặc khi mong chờ. Nó là mặt kia của ham muốn: thay vì luôn hướng tới điều chưa có, ta học cách cảm nhận trọn vẹn điều đang có. Người hay "nhâm nhi" niềm vui có xu hướng hài lòng với cuộc sống hơn, và đây là kỹ năng tập được.
Savoring là gì
Khái niệm được nhà tâm lý học Fred Bryant (Đại học Loyola Chicago) và Joseph Veroff (Đại học Michigan) hệ thống hoá trong sách Savoring: A New Model of Positive Experience (2007). Họ phân biệt ba hướng thời gian:
| Hướng | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nhìn lại | Nhớ lại và sống lại khoảnh khắc đẹp | Xem lại ảnh chuyến đi, kể lại cho bạn nghe |
| Hiện tại | Chú ý trọn vẹn khi niềm vui đang diễn ra | Ăn chậm một bát phở nóng, cảm nhận từng vị |
| Mong chờ | Tận hưởng việc chờ đợi điều tốt sắp tới | Hình dung ngày về quê ăn Tết |
Bryant phát triển thang đo niềm tin về khả năng savoring và nhiều nghiên cứu cho thấy người có điểm cao thường lạc quan hơn, ít trầm buồn hơn.
Vì sao ta bỏ lỡ niềm vui đang có
- Tâm trí lang thang. Nghiên cứu của Killingsworth và Gilbert (2010) cho thấy gần một nửa thời gian thức, tâm trí ta nghĩ chuyện khác với việc đang làm — và lúc đó ta thường kém vui hơn.
- Đa nhiệm. Vừa ăn vừa xem điện thoại, vừa đi dạo vừa nghĩ việc mai.
- Luôn hướng tới cái tiếp theo. Ham muốn cái mới làm ta lướt qua cái đang có.
- Chụp ảnh thay vì nhìn. Linda Henkel (2014) thấy người tham quan bảo tàng chụp ảnh hiện vật nhớ hiện vật kém hơn người chỉ ngắm — dù các nghiên cứu khác (Kristin Diehl và cộng sự, 2016) cho thấy chụp ảnh có chủ đích có thể tăng sự chú ý và niềm vui. Điều quan trọng là có thật sự nhìn hay không.
- Ngại vui: một số người lo "vui quá thì sắp có chuyện buồn", nên tự kìm niềm vui lại.
Mười cách hưởng thụ chậm
Bryant và Veroff tổng hợp nhiều chiến lược; dưới đây là những cách dễ làm:
- Chia sẻ với người khác. Kể niềm vui cho ai đó là một trong những cách mạnh nhất. Shelly Gable và cộng sự (2004) gọi đây là "tận dụng" (capitalization): người chia sẻ tin vui và được đáp lại nhiệt tình thì vui hơn và gắn bó hơn.
- Chụp ảnh trong đầu. Dừng lại vài giây, nói với mình "mình muốn nhớ khoảnh khắc này".
- Tự chúc mừng. Cho phép mình tự hào khi làm được việc khó.
- Làm sắc nét giác quan. Nhắm mắt khi nghe nhạc, ăn chậm, ngửi hương hoa.
- So sánh với lúc trước. "Năm ngoái mình còn chưa chạy nổi 1 km."
- Đắm chìm. Gác lại suy nghĩ khác, để mình hoà vào trải nghiệm.
- Thể hiện ra ngoài. Cười, reo, nhảy — biểu lộ cảm xúc làm nó mạnh thêm.
- Nhớ rằng nó sẽ qua. Ý thức rằng khoảnh khắc là hữu hạn làm ta trân trọng nó hơn.
- Đếm phước lành. Liên hệ với thực hành biết ơn.
- Tránh nghĩ lan man "giá mà". "Giá mà trời đẹp hơn" giết chết niềm vui.
Thí nghiệm sô-cô-la và sự khan hiếm
Năm 2013, Jordi Quoidbach và Elizabeth Dunn cho người tham gia nếm một miếng sô-cô-la, rồi yêu cầu một nhóm nhịn sô-cô-la một tuần, một nhóm ăn nhiều sô-cô-la trong tuần, và một nhóm không được dặn gì. Khi nếm lại, nhóm nhịn thấy ngon và vui hơn rõ rệt. Tạm vắng mặt làm niềm vui "tươi" lại — giống nguyên tắc "biến nó thành món quà hiếm" trong sách Happy Money.
Trong một nghiên cứu khác, Quoidbach và cộng sự (2010) gợi ý người giàu hơn có xu hướng savoring kém hơn — có thể vì tiếp cận được nhiều niềm vui đỉnh cao khiến những niềm vui nhỏ trở nên nhạt. Ngay cả việc nhìn hình ảnh tiền bạc trước khi ăn sô-cô-la cũng làm người tham gia ăn nhanh hơn, ít thưởng thức hơn.
Hưởng thụ chậm khác buông thả thế nào
Có người lo: tập "tận hưởng" có khiến mình dễ ham muốn hơn không? Thật ra ngược lại. Buông thả là tiêu thụ nhiều hơn, nhanh hơn để bù cho việc không cảm nhận được. Hưởng thụ chậm là cảm nhận sâu hơn từ ít hơn. Một tách trà uống chậm có thể đủ, trong khi ba ly trà sữa uống vội vẫn chưa thoả.
Điều này gần với lời của Epicurus: người không thấy đủ với ít thì không bao giờ thấy đủ. (Câu này được nhiều sách trích theo các đoạn trích của Epicurus còn lưu lại; cách diễn đạt khác nhau tuỳ bản dịch.)
Hưởng thụ chậm trong văn hoá Việt và châu Á
- Uống trà: nghi thức pha trà, thưởng trà của người Việt xưa — nước pha, chén nhỏ, nhấp từng ngụm — là một bài tập savoring tự nhiên. Nhà văn Nguyễn Tuân viết nhiều trang tinh tế về thú uống trà trong Vang bóng một thời (1940).
- Ngắm trăng, ngắm hoa: thú thưởng hoa đào, hoa mai ngày Tết, ngắm trăng rằm Trung thu.
- Hanami ở Nhật Bản: tục ngắm hoa anh đào gắn với ý thức về vẻ đẹp phù du (mono no aware).
Làm gì từ hôm nay
- Chọn một bữa ăn trong ngày để ăn không điện thoại, chậm rãi, để ý ba vị khác nhau.
- Khi có tin vui, kể cho một người ngay trong ngày.
- Tối nay dành hai phút nhớ lại khoảnh khắc đẹp nhất trong ngày, chi tiết nhất có thể.
- Chọn một niềm vui quen thuộc và tạm nghỉ một tuần trước khi quay lại.
- Đọc thêm: Savoring (Bryant và Veroff); Vang bóng một thời (Nguyễn Tuân).
Câu hỏi thường gặp
Savoring là gì?
Savoring, hay hưởng thụ chậm, là chủ động chú ý và kéo dài cảm giác tốt đẹp khi nó đang diễn ra, khi nhớ lại hay khi mong chờ. Khái niệm được Fred Bryant và Joseph Veroff hệ thống hoá trong sách xuất bản năm 2007.
Làm sao để tận hưởng hiện tại?
Bỏ đa nhiệm, chú ý trọn vẹn vào giác quan, chia sẻ niềm vui với người khác, tự nhủ muốn nhớ khoảnh khắc này và nhắc mình rằng nó sẽ qua. Tránh suy nghĩ "giá mà" vì nó làm nhạt niềm vui đang có.
Vì sao nhịn một thứ rồi quay lại thấy ngon hơn?
Vì tạm vắng mặt làm giảm sự quen thuộc. Thí nghiệm năm 2013 của Quoidbach và Dunn cho thấy người nhịn sô-cô-la một tuần thấy ngon và vui hơn khi nếm lại so với người ăn nhiều trong tuần.
Hưởng thụ chậm có phải là buông thả không?
Không. Buông thả là tiêu thụ nhiều và nhanh để bù cho việc không cảm nhận được. Hưởng thụ chậm là cảm nhận sâu hơn từ ít hơn, nên thường giúp ta thấy đủ sớm hơn.
Chụp ảnh có làm mất niềm vui không?
Tuỳ cách chụp. Một nghiên cứu năm 2014 thấy chụp ảnh hiện vật bảo tàng làm nhớ kém hơn, nhưng nghiên cứu năm 2016 lại thấy chụp có chủ đích giúp chú ý và vui hơn. Điều quan trọng là có thật sự nhìn và cảm nhận hay chỉ bấm máy.